महर्षी धोंडो केशव कर्वे

महर्षी धोंडो केशव कर्वे हे महाराष्ट्रातील थोर समाजसुधारक होते. त्यांनी स्त्रीशिक्षण आणि विधवांच्या पुनर्विवाहासाठी आयुष्यभर काम केले. १८९३ मध्ये त्यांनी स्वतः विधवेशी विवाह केला. १९१६ मध्ये त्यांनी भारतातील महिलांसाठी पहिले विद्यापीठ सुरू केले. १९५८ मध्ये त्यांना भारतरत्न मिळाला. ते १०४ वर्षे जगले आणि शेवटपर्यंत समाजकार्य करत राहिले.

माहिती

कर्वे यांनी स्त्रियांच्या शिक्षणासाठी अनेक संस्था उभ्या केल्या. या संस्था आजही महाराष्ट्रात कार्यरत आहेत. त्यांच्या कार्यामुळे विधवांच्या पुनर्विवाहाला सामाजिक मान्यता मिळू लागली.

बालपण आणि शिक्षण

धोंडो कर्वे यांचा जन्म रत्नागिरी जिल्ह्यातील शेरवली या गावी झाला. त्यांचे कुटुंब मध्यमवर्गीय होते. वडिलांचे नाव केशव बापूण्णा कर्वे होते.

लहानपणी घरची परिस्थिती साधी होती. तरीही त्यांनी शिक्षण पूर्ण केले. पुढे ते गणिताचे प्राध्यापक झाले. १८९१ ते १९१४ या काळात त्यांनी फर्ग्युसन महाविद्यालयात अध्यापन केले.

अध्यापन करत असतानाच त्यांनी समाजकार्य सुरू केले. विद्यार्थ्यांशी बोलताना त्यांना समाजातील विषमता जाणवत होती. स्त्रियांची आणि विधवांची परिस्थिती त्यांना विशेष अस्वस्थ करत होती.

१८९१ मध्ये त्यांच्या पत्नी राधाबाई यांचे निधन झाले. या घटनेने त्यांच्या मनावर खोल परिणाम झाला. त्या काळात विधवांचे जीवन किती कठीण होते, हे त्यांनी जवळून पाहिले.

कर्वे कुटुंब चित्पावन ब्राह्मण समाजातील होते.

शालेय शिक्षणानंतर त्यांनी मुंबईत पुढील अभ्यास केला. गणित हा त्यांचा आवडता विषय होता. पुढे त्यांनी गणितात पदवी मिळवली आणि अध्यापनाकडे वळले.

अध्यापनात त्यांनी अनेक विद्यार्थ्यांना घडवले. विद्यार्थ्यांशी त्यांचे जिव्हाळ्याचे संबंध होते. त्यांच्या व्याख्यानांची आठवण विद्यार्थी पुढेही सांगत असत.

विधवा-विवाहाची चळवळ

१८९३ मध्ये त्यांनी विधवा विवाहोत्तेजक मंडळाची स्थापना केली. याच वर्षी त्यांनी गोदूबाई नावाच्या विधवेशी विवाह केला. हा निर्णय त्या काळात धाडसाचा मानला जातो.

या विवाहामुळे त्यांना समाजाचा रोष सहन करावा लागला. नातेवाइकांनी आणि समाजाने त्यांना वेगळे केले. तरीही ते आपल्या निर्णयावर ठाम राहिले.

विधवांच्या पुनर्विवाहासाठी त्यांनी गावोगाव प्रचार केला. सभा घेतल्या आणि पुस्तिका वाटल्या. या कामात त्यांना काही सुधारकांची साथ मिळाली.

त्यांच्या प्रयत्नांमुळे काही विधवांना नव्याने संसार थाटण्याची संधी मिळाली. हे प्रमाण लहान होते, पण त्याचा समाजावर दीर्घकाळ परिणाम झाला. गोदूबाई या त्यांच्या मित्राच्या बहिणी होत्या, असे काही चरित्रांत सांगितले जाते.

समाजाने त्यांच्यावर बहिष्कार टाकला. मुलांनाही याचा त्रास झाला.

पुढे महाराष्ट्रात विधवा-विवाहाचे प्रमाण हळूहळू वाढले. या बदलाचे श्रेय अंशतः कर्वे यांना दिले जाते.

अनाथ बालिकाश्रम आणि शाळा

१८९६ मध्ये त्यांनी हिंगणे येथे अनाथ बालिकाश्रम सुरू केला. या आश्रमात अनाथ आणि विधवा मुलींना आसरा मिळत असे.

पुढे १९०७ मध्ये त्यांनी महिला विद्यालय सुरू केले. या शाळेत मुलींना शिक्षणाबरोबरच व्यवसायाचे प्रशिक्षणही दिले जात असे.

त्यांच्या सुनेने आणि नातेवाइकांनीही या कामात मदत केली. आश्रमाचा कारभार विश्वस्त मंडळाकडे होता. आज हे ठिकाण पुण्यातील कर्वेनगर भागात आहे.

या संस्थांमधून शेकडो मुलींनी शिक्षण घेतले. त्यांच्यापैकी काही पुढे शिक्षिका आणि समाजसेविका झाल्या.

आश्रमात मुलींना शिक्षणाबरोबरच शिवणकाम आणि इतर कौशल्ये शिकवली जात असत. यामुळे त्या स्वावलंबी होऊ शकतील, असा विचार होता.

स्त्रियांचे विद्यापीठ

१९१६ मध्ये त्यांनी इंडियन वुमेन्स युनिव्हर्सिटीची स्थापना केली. सुरुवातीला या विद्यापीठात केवळ पाच विद्यार्थिनी होत्या.

या कामासाठी त्यांना जपानमधील महिला विद्यापीठाची कल्पना प्रेरणादायी ठरली. तेथील कामाची माहिती वाचून त्यांनी असाच प्रयोग भारतात करण्याचे ठरवले.

१९३६ मध्ये विठ्ठलदास ठाकरसी यांनी मोठी देणगी दिली. त्यांच्या आईच्या स्मरणार्थ विद्यापीठाचे नाव एस.एन.डी.टी. महिला विद्यापीठ असे झाले. १९५० मध्ये विद्यापीठाला कायदेशीर मान्यता मिळाली.

विद्यापीठाचे ब्रीद 'संस्कृत स्त्री पराशक्ती' असे आहे. याचा अर्थ सुशिक्षित स्त्री ही अनंत शक्तीचा स्रोत आहे. आज या विद्यापीठाच्या अनेक शाखा आहेत.

विद्यापीठ सुरू करताना त्यांना अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागले. पैसा, इमारत आणि शिक्षक यांची कमतरता होती.

त्यांनी लोकांकडून देणगी मागितली आणि स्वतःही योगदान दिले. काही विद्यार्थिनी दुरून येऊन शिकत असत.

विद्यापीठात सुरुवातीला प्रामुख्याने पदवीपूर्व अभ्यासक्रम चालत असत. पुढे पदव्युत्तर आणि संशोधन विभाग सुरू झाले.

आज त्याच्या मुंबई आणि पुणे अशा दोन्ही ठिकाणी मोठे परिसर आहेत.

सामाजिक सुधारणा

कर्वे यांनी जातिभेदाविरुद्धही आवाज उठवला. त्यांनी ग्रामीण भागात प्राथमिक शिक्षणाचा प्रसार केला.

देवदासी प्रथेच्या विरोधात त्यांनी परिषदा भरवल्या. या प्रथेमुळे अनेक स्त्रियांचे जीवन उध्वस्त होत असे. या विषयावर त्यांनी जनजागृती केली.

त्यांनी अनेक संस्थांची स्थापना केली आणि त्यांचा कारभार पारदर्शक ठेवला. संस्थांच्या खर्चाचा हिशोब नियमित ठेवला जात असे.

त्यांच्या कार्यामुळे महाराष्ट्रात स्त्रीशिक्षणाची चळवळ बळकट झाली. पुढील अनेक सुधारकांना त्यांच्याकडून दिशा मिळाली.

कर्वे यांनी आंतरजातीय विवाहालाही पाठबळ दिले. स्त्रियांच्या मालमत्ता हक्कांवरही ते बोलत असत.

ग्रामीण भागातील शाळांसाठी त्यांनी निधी उभारला. शिक्षकांना प्रशिक्षण देण्याची व्यवस्थाही केली जात असे.

त्यांच्या संस्थांमध्ये जातीभेदाला जागा नव्हती. कोणत्याही जातीच्या मुलींना प्रवेश मिळत असे.

१९१८ मध्ये सुरू झालेल्या सत्यशोधक परंपरेतील अनेक कार्यकर्त्यांशी त्यांचा संपर्क होता. समतेच्या विचारांनी ते प्रभावित होते.

सन्मान आणि वारसा

१९५५ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण मिळाला. १९५८ मध्ये त्यांना भारतरत्न देण्यात आला. त्या वर्षी ते शंभराव्या वर्षात होते.

त्यांनी 'आत्मवृत्त' आणि 'लुकिंग बॅक' या नावाने आत्मचरित्रे लिहिली. या पुस्तकांतून त्या काळातील समाजजीवनाचे चित्रण मिळते.

९ नोव्हेंबर १९६२ रोजी पुण्यात त्यांचे निधन झाले. ते १०४ वर्षे जगले होते. निधनापर्यंत ते संस्थांच्या कामात सहभागी होत असत.

पुण्यातील कर्वेनगर भागाला त्यांचे नाव देण्यात आले आहे. मुंबईतील क्वीन्स रोडचे नाव महर्षी कर्वे रोड असे झाले. त्यांच्या नावाने अनेक शाळा आणि संस्था चालतात.

शंभराव्या वाढदिवसाच्या वर्षी त्यांना भारतरत्न मिळाला. हा सन्मान त्यांच्या आयुष्यभराच्या कार्याची कृतज्ञता मानली जाते.

त्यांच्या नावाने पुण्यात कर्वे स्त्री शिक्षण संस्था चालते. ही संस्था आजही शाळा आणि महाविद्यालये चालवते.

त्यांच्या जीवनावर मराठीत चरित्रे आणि नाटके तयार झाली आहेत. शाळांमध्ये त्यांचे कार्य अभ्यासासाठी दिले जाते.

कर्वे यांचे कार्य फक्त स्त्रीशिक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी सामाजिक समतेचा विचारही पुढे नेला.

संदर्भ

1. Maharshi Dhondo Keshav Karve — SNDT Women's University
2. Dhondo Keshav Karve — Wikipedia
3. SNDT Women's University — Official site
4. Dhondo Keshav Karve — The Nehru Archive
5. Bharat Ratna — Wikipedia

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६