क्रेमलिन

क्रेमलिन हे रशियाच्या मॉस्को शहराच्या मध्यभागी असलेले ऐतिहासिक किल्ल्याचे संकुल आहे. मॉस्कोवा नदीच्या डाव्या काठावर वसलेले हे संकुल शहराचा सर्वांत जुना भाग मानले जाते. इ.स. ११४७ मध्ये या ठिकाणाचा पहिला उल्लेख ऐतिहासिक नोंदींत आढळतो. सध्याच्या दगडी भिंती व बुरुज इ.स. १४८५ ते १५१६ या काळात उभारले गेले. अनेक शतके हे ठिकाण रशियन सत्तेचे केंद्र होते; त्सार, सम्राट आणि नंतर सोव्हिएत सरकारचे मुख्यालय येथेच होते. आज या संकुलात राष्ट्रपतींचे निवासस्थान, कॅथेड्रल, राजवाडे आणि संग्रहालये आहेत. १९९० मध्ये युनेस्कोने क्रेमलिन व लाल चौक यांचा एकत्रित जागतिक वारसा यादीत समावेश केला.

माहिती

क्रेमलिनच्या भिंतींनी वेढलेले क्षेत्र सुमारे २७.५ हेक्टर आहे. भिंतींची एकूण लांबी सुमारे २,२३५ मीटर असून उंची ८ ते १९ मीटर आणि जाडी ३.५ ते ६.५ मीटर आहे. संपूर्ण परिसरात एकूण २० बुरुज आहेत; त्यांपैकी कुताफ्या बुरुज पुलासमोर स्वतंत्रपणे उभा आहे. लाल चौकाच्या बाजूने भिंती सर्वांत उंच ठेवल्या गेल्या आहेत, कारण त्या बाजूला पाण्याचा नैसर्गिक अडथळा नव्हता. सतराव्या शतकात बुरुजांवर शंक्वाकृती छते जोडण्यात आली आणि त्यांनी संकुलाचे आजचे स्वरूप निश्चित झाले.

संकुलाच्या आतील भागात कॅथेड्रल चौक, राजवाडे, प्रशासकीय इमारती आणि उद्याने अशी विविध रचना आहे. भिंतींच्या आतील बाजूस रिकामी जागा व पक्के रस्ते असून तेथे पायी फिरण्यासाठी मार्ग आहेत. प्रवेशासाठी अनेक दरवाजे असले तरी पर्यटकांसाठी काहीच दरवाजे वापरले जातात. संपूर्ण परिसरात वीज, पाणी व सुरक्षा यंत्रणा स्वतंत्रपणे काम करते. जुन्या रचनेचे रक्षण करताना दुरुस्तीचे काम विशेष काळजीने केले जाते.

तपशील	माहिती
स्थान	मॉस्को, रशिया
पहिला उल्लेख	इ.स. ११४७
सध्याच्या भिंती	इ.स. १४८५–१५१६
भिंतींची लांबी	सुमारे २,२३५ मीटर
बुरुज	२०
परिसराचे क्षेत्रफळ	सुमारे २७.५ हेक्टर
जागतिक वारसा दर्जा	इ.स. १९९०

इतिहास

बाराव्या शतकात या ठिकाणी लाकडी तटबंदी उभारण्यात आली होती. १२३८ मध्ये मंगोल आक्रमणात हे संकुल उद्ध्वस्त झाले. चौदाव्या शतकात तटबंदी पुन्हा उभारली गेली, परंतु आगीमुळे ती नष्ट झाली. त्यानंतर दिमित्री दोन्स्कॉयने लाकडाऐवजी पांढऱ्या चुनखडीच्या भिंती बांधल्या; सध्याच्या भिंतींचा पाया त्या काळातील रचनेवरच उभा आहे.

१४५३ मध्ये कॉन्स्टॅन्टिनोपल ओटोमनांच्या हाती गेल्यानंतर मॉस्कोने स्वतःला ऑर्थोडॉक्स जगाचे केंद्र मानू लागले. इव्हान तिसरा याने इटलीतील कुशल वास्तुविशारदांना बोलावून मोठ्या प्रमाणात पुनर्बांधणी केली. याच काळात सध्याच्या भिंती, बुरुज आणि प्रमुख कॅथेड्रल उभारले गेले. १८ व्या शतकाच्या सुरुवातीला राजधानी सेंट पीटर्सबर्गला हलल्यानंतर क्रेमलिनला औपचारिक व धार्मिक महत्त्व राहिले.

१८१२ च्या मोहिमेत फ्रेंच सैन्य मॉस्कोमध्ये शिरल्यावर शहराचा मोठा भाग जळाला, तरी क्रेमलिनच्या प्रमुख इमारती टिकून राहिल्या. एकोणिसाव्या शतकात संकुलात नव्या इमारती जोडण्यात आल्या आणि जुन्या रचनांची दुरुस्ती करण्यात आली. बोल्शेविक क्रांतीनंतर १९१७ मध्ये संकुलाचा वापर सत्तेचे केंद्र म्हणून सुरूच राहिला.

भिंती आणि बुरुज

भिंतींचे बांधकाम इटली व रशियाच्या तटबंदी तंत्रज्ञानाच्या संमिश्र पद्धतीने झाले. कामाची सुरुवात १४८५ मध्ये तैनित्स्काया बुरुजापासून झाली आणि १४९० पर्यंत दक्षिणेकडील भाग पूर्ण झाला. स्पास्काया व निकोल्स्काया हे बुरुज १४९१ मध्ये बांधले गेले असून त्यांना मिलानच्या अभियंत्यांच्या पद्धतींचा वापर करण्यात आला. बुरुजांच्या वरच्या भागात दुहेरी मशालींची रचना असून भिंतींवर चालण्यासाठी आतून मार्ग आहे.

भिंतींच्या भोवती पूर्वी पाण्याचा खंदक होता; १५१६ मध्ये लाल चौकाच्या बाजूने खंदक खोदण्यात आला. स्पास्काया बुरुजावर आज मोठे घड्याळ आहे आणि तो संकुलाचा प्रमुख प्रवेशद्वार मानला जातो. १९३५ मध्ये काही बुरुजांच्या शिखरांवर लाल तारे बसवण्यात आले, जे सोव्हिएत काळाचे प्रतीक बनले.

भिंतींच्या बाहेरील भागात नदीकाठ व अलेक्झांडर उद्यान आहे. उद्यानात अज्ञात सैनिकाची समाधी असून तेथे नियमितपणे पुष्पहार अर्पण केले जातात. भिंतींच्या पायाजवळ जुनी तोफा व दगडी अवशेष ठेवलेले आहेत, जे जुन्या तटबंदीचे अवशेष मानले जातात. संकुलाच्या रात्रीच्या प्रकाशयोजनेमुळे भिंती व बुरुज लक्षात राहणारे दृश्य तयार करतात.

कॅथेड्रल चौक

क्रेमलिनच्या मध्यभागी असलेल्या कॅथेड्रल चौकात तीन प्रमुख कॅथेड्रल आणि घंटाघर आहे. दॉर्मिशन कॅथेड्रल इ.स. १४७५–१४७९ या काळात इटालियन वास्तुविशारद अरिस्तोतेल फिओरावंती यांनी बांधले. हे कॅथेड्रल रशियन ऑर्थोडॉक्स चर्चचे प्रमुख केंद्र बनले आणि येथे राज्याभिषेक व महत्त्वाचे धार्मिक विधी होत असत.

ब्लागोवेश्चेन्स्की कॅथेड्रल १४८४–१४८९ मध्ये प्स्कोव्हच्या कारागिरांनी बांधले. अर्खांगेल्स्की कॅथेड्रल १५०५–१५०८ मध्ये अलेव्हिसिओ नोव्ही यांनी उभारले आणि तेथे अनेक राजांची समाधी आहे. इव्हान वेलिकी घंटाघर १५०५–१५०८ मध्ये बांधले गेले; सुमारे ८२ मीटर उंचीमुळे ते बराच काळ रशियातील सर्वांत उंच इमारत होते.

राजवाडे आणि इतर इमारती

ग्रॅनोविताया पालाता अर्थात तुकड्यांचा राजवादा १४८७–१४९१ मध्ये इटालियन वास्तुविशारदांनी बांधला. येथे राज्य समारंभ व परदेशी राजदूतांचे स्वागत होत असे. सतराव्या शतकात रशियन कारागिरांनी तेरेम्नोय द्वोरेस हा निवास उभारला, जो त्यावेळच्या नागरी बांधकामाचा उत्तम नमुना मानला जातो.

१८३९–१८४९ या काळात वास्तुविशारद कॉन्स्टॅन्टिन थोन यांनी मोठा क्रेमलिन राजवादा उभारला. त्याच परिसरात त्यांनी शस्त्रागार इमारत बांधली; तेथील संग्रहालयाची स्थापना १८०६ मध्ये झाली होती. १७७६–१७८७ मध्ये मात्वेई काझाकोव्ह यांनी सेनेटची इमारत बांधली; आज ती राष्ट्रपतींचे निवासस्थान म्हणून वापरली जाते.

सोव्हिएत काळ

१९१८ मध्ये सोव्हिएत सरकारने राजधानी पेत्रोग्रादहून मॉस्कोला हलवली आणि क्रेमलिन पुन्हा सत्तेचे केंद्र बनले. या काळात अनेक जुन्या इमारती व देवालये पाडण्यात आली आणि संकुलाचे स्वरूप बदलले. १९२९ मध्ये लेनिनची समाधी लाल चौकात बांधण्यात आली; ती सोव्हिएत स्मारकशैलीचा नमुना मानली जाते. क्रेमलिनच्या भिंतीलगत सोव्हिएत नेत्यांच्या समाधी आहेत.

१९५५ मध्ये कॅथेड्रल जनतेसाठी संग्रहालय म्हणून उघडण्यात आले. सोव्हिएत काळाच्या उत्तरार्धात संकुलाची देखभाल व दुरुस्ती यावर अधिक लक्ष देण्यात आले. १९९१ नंतर क्रेमलिन रशियन संघराज्याच्या अध्यक्षांचे अधिकृत निवासस्थान बनले.

संग्रहालये

क्रेमलिनमधील संग्रहालयांमध्ये शस्त्रागार संग्रहालय सर्वांत प्रसिद्ध आहे. येथे शस्त्रे, चिलखत, राजेशाही वस्त्रे, मुकुट आणि दागिने ठेवलेले आहेत. या संग्रहात रशियन राजांच्या भेटवस्तू व परदेशी राजदूतांनी दिलेल्या वस्तूंचा समावेश होतो. कॅथेड्रलमधील भित्तिचित्रे व लाकडी कलाकृतीही पाहण्यासारख्या आहेत.

स्वतंत्र घंटाघर संग्रहालयात जुन्या घंटा व तोफा ठेवलेल्या आहेत. संग्रहालयांत प्रवेश मर्यादित असून तिकिटे विशिष्ट वेळेसाठी दिली जातात. काही भागांत छायाचित्रणास बंदी आहे. संग्रहालयांचे व्यवस्थापन स्वतंत्र विभागाकडे असून संशोधनासाठी वाचनकक्ष उपलब्ध आहेत.

संग्रहालयात जुन्या हस्तलिखितांची व दुर्मीळ पुस्तकांची संग्रहालयेही आहेत. शस्त्रागारातील संग्रहात रशियन कारागिरीचे कौशल्य व परदेशी प्रभाव यांचे मिश्रण दिसते. काही वस्तू परदेशी सत्ताधाऱ्यांनी दिलेल्या भेटी असल्यामुळे त्या काळातील राजकीय संबंधांची माहिती मिळते. संग्रहालयाकडून संशोधन पत्रिका व प्रकाशनेही नियमितपणे प्रसिद्ध होतात.

जागतिक वारसा आणि पर्यटन

१९९० मध्ये युनेस्कोने क्रेमलिन व लाल चौक यांचा जागतिक वारसा यादीत समावेश केला. या स्थळाचे क्षेत्रफळ सुमारे ४२ हेक्टर असून त्याभोवती मोठा संरक्षित पट्टा आहे. लाल चौकातील वासिली ब्लाझेन्नी कॅथेड्रल १५५५–१५६० मध्ये इव्हान चौथा याच्या विजयाच्या स्मरणार्थ बांधले गेले आणि तेही याच वारशाचा भाग आहे.

पर्यटकांना क्रेमलिनमध्ये प्रवेश कुताफ्या बुरुजाजवळील तिकीट कार्यालयातून मिळतो. संकुल सामान्यतः गुरुवार वगळता सर्व दिवशी उघडे असते, परंतु अधिकृत कार्यक्रमांच्या वेळी प्रवेश बंद असतो. लाल चौक व संकुलाजवळ मेट्रो स्थानके असून सार्वजनिक वाहतूक सोयीची आहे. हिवाळ्यात बर्फामुळे परिसरात फिरणे कठीण होते, तर उन्हाळ्यात गर्दी जास्त असते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६