कथ्थक

कथ्थक हा उत्तर भारतातील शास्त्रीय नृत्यप्रकार आहे. कथा सांगणाऱ्या कथक लोकांच्या परंपरेतून या नृत्याचा उगम झाला असे मानले जाते. मुघल काळात या नृत्याला दरबारी आश्रय मिळाला आणि त्याचे स्वरूप बदलले. लखनौ, जयपूर आणि बनारस या तीन प्रमुख घराण्यांमध्ये हे नृत्य विकसित झाले. पायाचे वेगवान ठसे आणि वेगाने घेतलेले फेरे ही याची खास वैशिष्ट्ये आहेत. आज कथ्थक भारतात आणि परदेशात मोठ्या प्रमाणात सादर होते.

माहिती

कथ्थकमध्ये नर्तक सरळ उभा राहतो. पायाच्या ठशांना आणि लयेला येथे सर्वात जास्त महत्त्व असते. नर्तक आणि तबलजी यांच्यात लयीची स्पर्धा सारखी होते. या भागाला जुगलबंदी म्हणतात. कथ्थकमध्ये एकट्याने सादर करण्याची परंपरा मुख्य आहे. अलीकडच्या काळात सामूहिक सादरीकरणेही लोकप्रिय झाली आहेत.

इतिहास

कथ्थक हा शब्द कथा या शब्दापासून आला आहे. पूर्वी कथक लोक मंदिरांमध्ये कथा सांगत असत. ते गात, नाचत आणि हावभावाने कथा सादर करत असत. १६व्या आणि १७व्या शतकातील चित्रांमध्ये कथ्थकसारखी स्थिती दिसते. त्याच काळात सारंगी आणि पखवाज ही वाद्ये प्रचलित झाली. १७व्या ते १८व्या शतकात तबला वाद्य आले. मुघल दरबारांमध्ये नृत्याला आश्रय मिळाल्यामुळे त्यात बदल झाले. लय, वेगवान फेरे आणि तांत्रिक कौशल्य यांवर भर वाढला. लखनौ, जयपूर, रामपूर आणि रायगढ येथील दरबारांनी कलाकारांना आधार दिला. पूर्वी कथ्थक मंदिरांमध्ये भक्तीभावाने सादर होत असे. राधा आणि कृष्णाच्या कथा यात प्रमुख होत्या. मुघल दरबारांत यात तांत्रिक कौशल्य वाढले. वेगवान लय आणि फेरे यांवर भर दिला गेला. म्हणून कथ्थकमध्ये भक्ती आणि दरबारी असे दोन्ही प्रवाह दिसतात. हे त्याचे वैशिष्ट्य मानले जाते.

घराणी आणि शैली

लखनौ घराण्यात भाव आणि अभिनय यांवर जास्त भर दिला जातो. नृत्य मंद आणि सौम्य असते. ठुमरी आणि गझल यांवर आधारित सादरीकरणे येथे प्रसिद्ध आहेत. जयपूर घराण्यात वेगवान फेरे आणि कठीण लयीवर भर असतो. तत्कार म्हणजे पायाचे ठसे येथे अधिक जोरकस असतात. बनारस घराण्यात भक्तीभाव आणि शिवाशी संबंधित विषय दिसतात. प्रत्येक घराण्याची स्वतःची परंपरा आहे. गुरूंकडून शिष्याकडे हे ज्ञान पिढ्यानपिढ्या गेले. आज अनेक नर्तक सर्व घराण्यांचा समतोल साधण्याचा प्रयत्न करतात. प्रत्येक घराण्याची स्वतःची रचना आणि बंदिश असते. त्यामुळे एकाच गीताचे सादरीकरण दोन घराण्यांत वेगळे दिसते.

लय आणि अभिनय

तत्कार म्हणजे पायाचे ठसे. हे ठसे घुंगरूंच्या आवाजात ऐकू येतात. नर्तक वेगवेगळ्या वेगाने हे ठसे देतो. तबलजी त्याला साथ देतो. चक्कर म्हणजे वेगाने घेतलेला फेरा. एका सादरीकरणात अनेक फेरे सलग घेतले जातात. फेरा घेतल्यानंतर नर्तक थांबून एक स्थिर आसन धारण करतो. अभिनयाच्या भागात ठुमरी, गझल किंवा भजन घेतले जाते. यात नायिकेच्या भावना व्यक्त होतात. डोळ्यांच्या हालचाली आणि हातांच्या मुद्रांनी कथा उलगडते. लयीची अक्षरे म्हणण्याच्या प्रथेला पदंत म्हणतात. यामुळे नर्तक आणि वादक यांच्यात संवाद तयार होतो. प्रेक्षकांनाही लयीची रचना समजते.

कथ्थकमध्ये तालाच्या अनेक आवर्तने वापरली जातात. तीन, चार आणि सात मात्रांचे ताल प्रचलित आहेत. नर्तक आणि तबलजी एकाच तालात राहून सादर करतात. यामुळे लयीची रचना स्पष्ट होते. काही ठिकाणी दोघे वेगवेगळे ताल वाजवतात. हा प्रकार विशेष कौशल्याचा मानला जातो. नर्तक कधी कधी तबलजीशी बोलून लय ठरवतो. प्रेक्षकांच्या मागणीनुसार रचना बदलली जाते. यामुळे प्रत्येक कार्यक्रम वेगळा होतो. हा तात्काळ बदल कथ्थकचे खास वैशिष्ट्य मानला जातो.

वाद्ये आणि पोशाख

तबला हे कथ्थकचे मुख्य तालवाद्य आहे. पखवाजाचाही वापर काही ठिकाणी होतो. सारंगी किंवा हार्मोनियम सुरावट पुरवतात. नर्तक स्वतः लयबद्ध अक्षरे म्हणतो. या प्रथेला पदंत म्हणतात. स्त्रिया अनारकली किंवा साडी परिधान करतात. पुरुष चुडीदार आणि अंगरखा घालतात. दोघेही पायात घुंगरू बांधतात. दागिने आणि केशरचना प्रसंगानुसार बदलतात. कमरेवर घागरा किंवा घेरदार कपडा असतो. केसांची वेणी आणि कपाळावर बिंदी घातली जाते. कानात झुमके आणि गळ्यात हार असतो. पायात घुंगरू बांधले जातात. घुंगरूंची संख्या नर्तकाच्या अनुभवानुसार बदलते.

प्रशिक्षण आणि आजची स्थिती

कथ्थकचे प्रशिक्षण गुरूकडून घेतले जाते. विद्यार्थ्याला प्रथम ताल आणि लय यांची ओळख करून दिली जाते. पायाचे ठसे बसवण्यासाठी दीर्घ सराव लागतो. तबल्यासोबत सराव केल्याने लय स्पष्ट होते. आज अनेक संस्था पदवी अभ्यासक्रम देऊ करतात. कथ्थक केंद्र ही त्यातील प्रमुख संस्था आहे. कथ्थक हा उत्तर भारतातील एकमेव शास्त्रीय नृत्यप्रकार मानला जातो. संगीत नाटक अकादमीने त्याला मान्यता दिली आहे. १९६४ मध्ये कथ्थक केंद्राची स्थापना झाली. ही संस्था संगीत नाटक अकादमीचा भाग आहे. येथे देशभरातील विद्यार्थी प्रशिक्षण घेतात. आज कथ्थक संगीत, नृत्यनाट्य आणि चित्रपट यांमध्येही दिसते.

अनेक तरुण कलाकार पारंपरिक रचना नव्या पद्धतीने सादर करतात. काही नर्तकांनी नव्या कथा नृत्यात आणल्या आहेत. समाजातील विषयांवर आधारित सादरीकरणे तयार झाली आहेत. काही कार्यक्रमांमध्ये अनेक नर्तक एकत्र सादर करतात. पूर्वी एकट्याने सादर करण्याची पद्धत होती. चित्रपट आणि दूरचित्रवाणीमुळे कथ्थक लोकप्रिय झाले आहे. यामुळे नवे विद्यार्थी या कलेकडे आकर्षित होतात. हिंदी चित्रपटांमध्ये कथ्थकचे अंश अनेकदा दिसतात. यामुळे ही कला मोठ्या प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचली. काही नर्तकांनी चित्रपटासाठी नृत्यसंयोजन केले. यामुळे पारंपरिक शैली लोकप्रिय झाली. मात्र यामुळे कथ्थकचे स्वरूप बदलत असल्याची चिंता काही गुरू व्यक्त करतात. विद्यार्थ्यांना गायन आणि ताल यांचेही प्राथमिक प्रशिक्षण दिले जाते. यामुळे नृत्य समजणे सोपे होते. अनेक संस्था परीक्षा घेतात आणि प्रमाणपत्रे देतात. यामुळे शिक्षणाचा एक ठराविक क्रम तयार झाला आहे.

संदर्भ

1. संगीत नाटक अकादमी — कथ्थक
2. Encyclopaedia Britannica — Kathak
3. Sahapedia — Kathak: Aesthetics, History and Influences
4. कथ्थक केंद्र, नवी दिल्ली
5. Incredible India — शास्त्रीय नृत्ये

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६