कल्पना चावला

कल्पना चावला या भारतीय वंशाच्या पहिल्या महिला अंतराळवीर होत्या. त्या अमेरिकेच्या नासा (NASA) या अंतराळ संस्थेत अंतराळवीर आणि अवकाश अभियंता म्हणून कार्यरत होत्या. १९९७ मध्ये त्यांनी आपली पहिली अंतराळ उड्डाण केली आणि २००३ मध्ये दुसऱ्या मोहिमेवर असताना कोलंबिया या अंतराळयानाच्या अपघातात त्यांचे निधन झाले.

माहिती

वरील वर्षे शिक्षणाची आणि मोहिमांची आहेत. त्या अमेरिकेत स्थायिक झाल्या होत्या आणि तिथूनच त्यांनी अंतराळ कारकिर्दी केली.

बालपण आणि शिक्षण

कल्पना चावला यांचा जन्म १७ मार्च १९६२ रोजी हरियाणातील करनाल येथे झाला. त्यांचे वडील बनारसी लाल चावला आणि आई संज्योती चावला यांनी त्यांच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले. करनालच्या टागोर बाल निकेतन शाळेत शिकत असतानाच त्यांना विमाने आणि आकाशाबद्दल आवड निर्माण झाली.

१९८२ मध्ये त्यांनी चंडीगढच्या पंजाब इंजिनीअरिंग कॉलेजमधून अवकाश अभियांत्रिकीची पदवी घेतली. पुढे त्या अमेरिकेला गेल्या आणि १९८४ मध्ये टेक्सास विद्यापीठातून तर १९८८ मध्ये कॉलोराडो विद्यापीठातून पीएच.डी. पदवी मिळवली.

अंतराळ कारकिर्द

१९९४ मध्ये नासाने त्यांची अंतराळवीर म्हणून निवड केली. १९९७ मध्ये त्यांनी एस.टी.एस.-८७ या अंतराळयानातून पहिली उड्डाण केली आणि भारतीय वंशाच्या पहिल्या महिला अंतराळवीर ठरल्या. या मोहिमेत त्यांनी जवळपास १६ दिवस अंतराळात घालवले आणि सूक्ष्मगुरुत्वाखाली अनेक प्रयोग केले.

२००३ मध्ये त्या एस.टी.एस.-१०७ या मोहिमेवर गेल्या. १६ जानेवारी २००३ रोजी सुरू झालेल्या या मोहिमेत सात सदस्यांचा समावेश होता. १ फेब्रुवारी २००३ रोजी पृथ्वीच्या वातावरणात परतताना कोलंबिया हे यान विस्कळीत होऊन अपघात झाला आणि त्यात सर्व सदस्यांचे निधन झाले.

संशोधनाचे क्षेत्र

कल्पना चावला या व्यवसायाने संशोधन अभियंता होत्या. अंतराळातील वातावरणात एखाद्या वस्तूचे वर्तन कसे बदलते याचा अभ्यास त्यांनी केला. सूक्ष्मगुरुत्वात द्रवपदार्थ आणि वायू यांचे मिश्रण कसे होते, यावर त्यांचे विशेष लक्ष होते. या संशोधनाचा उपयोग अंतराळातील प्रयोगशाळांमध्ये होतो.

पुरस्कार आणि सन्मान

२००४ मध्ये त्यांना मरणोत्तर काँग्रेसनल स्पेस मेडल ऑफ ऑनर हा अमेरिकेचा सर्वोच्च अंतराळ सन्मान देण्यात आला. त्यांना नासाचे स्पेस फ्लाइट मेडलही मिळाले होते. भारतात त्यांच्या नावाने अनेक शाळा, वसतिगृहे आणि शिष्यवृत्ती सुरू करण्यात आल्या.

भारतीय विज्ञानातील योगदान

कल्पना चावला यांची कारकिर्द भारतातील तरुण मुलींसाठी प्रेरणादायी ठरली. अंतराळ संशोधनासारख्या कठीण क्षेत्रात भारतीय वंशाच्या महिलेने मिळवलेले यश यामुळे विज्ञान शिक्षणाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलला. राकेश शर्मा यांच्यानंतर भारतीय वंशाच्या अंतराळवीरांमध्ये त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते.

संदर्भ

1. Kalpana Chawla — English Wikipedia
2. NASA — अधिकृत संकेतस्थळ
3. ISRO — अधिकृत संकेतस्थळ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६