ज्ञानपीठ पुरस्कार

ज्ञानपीठ पुरस्कार हा भारतातील सर्वात जुना आणि सर्वोच्च साहित्य पुरस्कार मानला जातो. हा पुरस्कार भारतीय ज्ञानपीठ संस्था दरवर्षी देते. संस्थेची स्थापना १९४४ मध्ये उद्योजक साहू शांती प्रसाद जैन यांनी केली होती. पुरस्कार १९६१ मध्ये सुरू झाला आणि प्रथम १९६५ मध्ये देण्यात आला. पहिला पुरस्कार मल्याळम कवी जी. शंकर कुरुप यांना त्यांच्या 'ओडक्कुझल' या कवितासंग्रहासाठी मिळाला. हा पुरस्कार भारतीय भाषांतील लेखकाच्या एकूण साहित्यिक कामगिरीचा गौरव करतो.

माहिती

तपशील	माहिती
पुरस्काराचे नाव	ज्ञानपीठ पुरस्कार
देणारी संस्था	भारतीय ज्ञानपीठ
संस्थेची स्थापना	१९४४
पुरस्कार सुरू	१९६१
पहिला पुरस्कार	१९६५, जी. शंकर कुरुप (मल्याळम)
रोख रक्कम	११ लाख रुपये
इतर वस्तू	प्रशस्तिपत्र, वाग्देवी (सरस्वती) यांची कांस्य प्रतिकृती
भाषा	संविधानाच्या आठव्या अनुसूचीतील २२ भाषा व इंग्रजी
कोण पात्र	जिवंत भारतीय नागरिक लेखक
मरणोत्तर	दिला जात नाही
निवड समिती	प्रवर परिषद (७ ते ११ सदस्य)
भाषेला विश्रांती	पुरस्कार मिळालेली भाषा पुढील काही वर्षे विचारात नाही

पुरस्काराचे स्वरूप काळानुसार बदलले आहे. सुरुवातीच्या काळात एखाद्या एका उत्कृष्ट पुस्तकासाठी पुरस्कार दिला जात होता. अठराव्या पुरस्कारापासून लेखकाच्या एकूण साहित्यिक योगदानाचा विचार केला जातो.

इतिहास

२२ मे १९६१ रोजी साहू शांती प्रसाद जैन यांच्या पन्नासाव्या वाढदिवसानिमित्त कुटुंबाने एका वेगळ्या योजनेचा विचार केला. साहित्य आणि संस्कृतीच्या क्षेत्रात राष्ट्रीय प्रतिष्ठेची योजना सुरू करावी अशी कल्पना पुढे आली.

१६ सप्टेंबर १९६१ रोजी विश्वस्त मंडळाच्या बैठकीत रमा जैन यांनी हा प्रश्न उपस्थित केला. भारतीय भाषांतील सर्वोत्तम पुस्तक निवडून मोठा पुरस्कार देता येईल का, असे त्यांनी विचारले. २२ नोव्हेंबर १९६१ रोजी कोलकाता येथे काही नामवंत साहित्यिकांना बोलावून चर्चा झाली.

या चर्चेत काका कालेलकर, हरिवंशराय बच्चन, रामधारी सिंह दिनकर, जैनेन्द्र कुमार आणि इतर अनेकजण सहभागी झाले. २४ नोव्हेंबर १९६१ रोजी साहू शांती प्रसाद जैन यांनी ही योजना राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्यासमोर मांडली. त्यांना ही कल्पना आवडली आणि त्यांनी मदतीचे आश्वासन दिले.

२ एप्रिल १९६२ रोजी दिल्लीत सुमारे ३०० लेखकांचे मोठे संमेलन झाले. त्यात योजनेला अंतिम स्वरूप देण्यात आले. पहिल्या निवड समितीचे अध्यक्षपद डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी स्वीकारायचे होते. त्यांचे निधन झाल्याने पुढे काका कालेलकर यांनी अध्यक्षतेची जबाबदारी सांभाळली.

निवड कशी होते

नामांकने अनेक मार्गांनी येतात. साहित्यिक, शिक्षक, समीक्षक, विद्यापीठे आणि साहित्य संस्था आपली शिफारस पाठवतात.

प्रत्येक भाषेसाठी तीन सदस्यांची सल्लागार समिती असते. ही समिती तीन वर्षांनी पुन्हा नेमली जाते. समिती प्राप्त शिफारशींची छाननी करते. ती केवळ प्राप्त नावांपुरती बांधील नसते. तिला दुसऱ्या लायक लेखकांचाही विचार करण्याचे स्वातंत्र्य असते.

सल्लागार समित्यांच्या शिफारशी प्रवर परिषदेकडे जातात. या परिषदेत सातपेक्षा कमी आणि अकरापेक्षा जास्त सदस्य नसतात. सदस्यांची निवड उच्च प्रतिष्ठेच्या आणि प्रामाणिक व्यक्तींमधून केली जाते. प्रत्येक सदस्याचा कार्यकाळ तीन वर्षांचा असतो.

परिषद आवश्यक तेथे लेखकांच्या निवडक लिखाणाचे हिंदी किंवा इंग्रजीत भाषांतर करून घेते. त्यानंतर तुलनात्मक मूल्यांकन करून अंतिम नाव ठरवते. निवडीची संपूर्ण जबाबदारी परिषदेवर असते.

काही नियम लक्षात ठेवावे लागतात. ज्या भाषेला पुरस्कार मिळाला, ती भाषा पुढील काही वर्षे विचारात घेतली जात नाही. एकदा पुरस्कार मिळालेला लेखक पुन्हा विचारात घेतला जात नाही. योग्य नाव न मिळाल्यास त्या वर्षी पुरस्कार दिला जात नाही.

पुरस्काराचे स्वरूप

पुरस्कार विजेत्याला प्रशस्तिपत्र, वाग्देवी म्हणजे सरस्वती देवीची कांस्य प्रतिकृती आणि रोख रक्कम दिली जाते. सध्या रोख रक्कम ११ लाख रुपये आहे.

ही रक्कम काळानुसार वाढवली गेली. पहिल्या पुरस्काराची रक्कम १ लाख रुपये होती. १९८१ मध्ये ती दीड लाख रुपये झाली. पुढे ती वाढवत २०१५ च्या सुमारास ११ लाख रुपये करण्यात आली.

भाषांचा विस्तार

सुरुवातीला आठव्या अनुसूचीतील भाषांसाठी हा पुरस्कार होता. १९ व्या शतकातील नियमांनुसार पुढे बदल झाले. एकोणपन्नासाव्या पुरस्कारापासून इंग्रजी भाषाही विचारात घेतली जाते. पुरस्कार केवळ भारतीय नागरिकांसाठी खुला आहे.

मराठीतील विजेते

मराठी साहित्यालाही या पुरस्काराचा मान मिळाला आहे. आतापर्यंत चार मराठी साहित्यिकांना ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला आहे.

१९७४ मध्ये वि. स. खांडेकर यांना हा पुरस्कार मिळाला. १९८७ मध्ये विष्णू वामन शिरवाडकर म्हणजेच कुसुमाग्रज यांना तो मिळाला. २००३ मध्ये विंदा करंदीकर आणि २०१४ मध्ये भालचंद्र नेमाडे यांना हा सन्मान मिळाला.

या यादीमुळे मराठी वाचकांसाठी हा पुरस्कार विशेष महत्त्वाचा ठरतो. पुरस्कार मिळाल्यानंतर त्या लेखकांच्या पुस्तकांची नव्याने चर्चा होते.

पुरस्कारावरील चर्चा

एका वर्षी एकच लेखक निवडला जातो, त्यामुळे स्पर्धा कठीण असते. अनेक भाषांतील उत्तम लेखक विचारात घेतले जातात.

काही वेळा निवडीवरून चर्चा उठते. कोणत्या भाषेला प्राधान्य मिळाले, अशी चर्चा होते. मात्र पुरस्काराची प्रतिष्ठा यामुळे कमी झाली नाही.

भाषांना विश्रांती देण्याचा नियम या चर्चेचे मुख्य कारण आहे. या नियमामुळे लहान भाषांनाही संधी मिळते. मात्र मोठ्या भाषांतील लेखकांना थोडा प्रतीक्षा करावा लागतो.

इतर पुरस्कारांशी तुलना

ज्ञानपीठ पुरस्कार एका वर्षी एका लेखकाला दिला जातो. साहित्य अकादमी पुरस्कार मात्र अनेक भाषांमध्ये एकाच वर्षी दिला जातो.

ज्ञानपीठाची रक्कम ११ लाख रुपये आहे. साहित्य अकादमी पुरस्काराची रक्कम १ लाख रुपये आहे. दोन्ही पुरस्कारांचे स्वरूप वेगळे असल्याने तुलना करणे कठीण आहे.

ज्ञानपीठ पुरस्कार जिवंत लेखकालाच दिला जातो. मरणोत्तर पुरस्काराची तरतूद नाही. यामुळे लेखकाच्या आयुष्यातच त्याचा गौरव होतो.

पुरस्कार समारंभ

पुरस्काराचे वितरण सहसा दिल्लीत मोठ्या समारंभात होते. सुरुवातीच्या काळी विज्ञान भवन येथे समारंभ भरला होता.

समारंभाला साहित्य क्षेत्रातील अनेक मान्यवर उपस्थित असतात. विजेत्याला प्रशस्तिपत्र, वाग्देवीची प्रतिकृती आणि धनादेश दिला जातो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

पुरस्कार कोण देते? भारतीय ज्ञानपीठ ही खाजगी सांस्कृतिक संस्था. सरकार या निवडीत हस्तक्षेप करत नाही.

रक्कम किती आहे? ११ लाख रुपये, प्रशस्तिपत्र आणि वाग्देवीची कांस्य प्रतिकृती.

कोणत्या भाषा पात्र आहेत? आठव्या अनुसूचीतील २२ भाषा आणि इंग्रजी.

मरणोत्तर पुरस्कार मिळतो का? नाही. केवळ जिवंत लेखकाचा विचार केला जातो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६