जयंत नारळीकर

जयंत नारळीकर हे भारताच्या सर्वात प्रसिद्ध खगोलभौतिकशास्त्रज्ञांपैकी एक होते. त्यांचे काम विश्वशास्त्र (cosmology) आणि गुरुत्वाकर्षण सिद्धांत या क्षेत्रांत झाले. फ्रेड हॉइल यांच्यासोबत त्यांनी विश्वाच्या स्थिर-अवस्था सिद्धांताची सुधारित आवृत्ती मांडली, जी हॉइल-नारळीकर सिद्धांत म्हणून ओळखली जाते. १९८८ मध्ये त्यांनी पुण्यात आंतरविद्यापीठ खगोलशास्त्र आणि खगोलभौतिकी केंद्राची (IUCAA) स्थापना केली.

माहिती

वरील वर्षे त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या टप्प्यांची आहेत. त्यांचे निधन मे २०२५ मध्ये पुण्यात झाले.

बालपण आणि शिक्षण

जयंत नारळीकर यांचा जन्म १९ जुलै १९३८ रोजी कोल्हापूर येथे झाला. त्यांचे वडील विष्णू वासुदेव नारळीकर हे गणिताचे प्राध्यापक होते. घरातील शैक्षणिक वातावरणामुळे त्यांचा ओढा गणित आणि विज्ञानाकडे लागला.

त्यांनी बनारस हिंदू विद्यापीठातून पदवी घेतली आणि पुढे केंब्रिज विद्यापीठात फ्रेड हॉइल यांच्या मार्गदर्शनाखाली १९६३ मध्ये पीएच.डी. पदवी मिळवली. केंब्रिजमध्येच ते सैद्धांतिक खगोलशास्त्र संस्थेच्या संस्थापक सदस्यांपैकी एक होते.

संशोधन क्षेत्र

त्यांचे मुख्य कार्य विश्वाच्या उत्पत्ती आणि रचनेविषयीच्या प्रतिमानांवर होते. महाविस्फोट सिद्धांताला पर्याय म्हणून त्यांनी हॉइल यांच्यासोबत कणांच्या सतत निर्मितीवर आधारित सिद्धांत मांडला. या सिद्धांतात गुरुत्वाकर्षणाचे स्वरूप आणि माकचे तत्त्व यांवरही भर देण्यात आला.

त्यांनी क्वाझार, कृष्णविवरे आणि विश्वातील सर्वात जुन्या ताऱ्यांच्या अभ्यासातही योगदान दिले. २००१ ते २००५ या काळात त्यांनी उच्च उंचीवरून हवेचे नमुने गोळा करण्याचे प्रयोग घडवून आणले आणि त्यात सजीव पेशी सापडल्याचे निष्कर्ष मांडले.

प्रमुख कामगिरी

१९७२ मध्ये ते मुंबईच्या टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेत रुजू झाले आणि तिथे विश्वशास्त्राचा गट उभा केला. १९८८ मध्ये विद्यापीठ अनुदान आयोगाच्या निमंत्रणावरून त्यांनी पुण्यात आयुसीएएची स्थापना केली आणि तिचे पहिले संचालक झाले. देशभरातील महाविद्यालयांतील शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांना खगोलशास्त्राच्या संशोधनाची संधी मिळावी, हा या संस्थेचा हेतू होता.

त्यांनी इंग्रजी, हिंदी आणि मराठी भाषांतून विज्ञानविषयक पुस्तके आणि कादंबऱ्या लिहिल्या. मराठीतून विज्ञानकथा लिहिण्याची परंपराही त्यांनी सुरू केली.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९६५ मध्ये वयाच्या सव्वीसाव्या वर्षी त्यांना पद्मभूषण मिळाले. २००४ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण देण्यात आले. विज्ञानाच्या लोकप्रियीकरणासाठी १९९६ मध्ये त्यांना युनेस्कोचा कलिंगा पुरस्कार मिळाला. २०२५ मध्ये त्यांना मरणोत्तर विज्ञान रत्न हा भारताचा सर्वोच्च विज्ञान सन्मान जाहीर झाला.

भारतीय विज्ञानातील योगदान

नारळीकर यांनी भारतात खगोलशास्त्राचे संशोधन विद्यापीठांपर्यंत पोहोचवले आणि विज्ञानाचा प्रसार लोकभाषेत केला. त्यांच्या पुस्तकांमुळे अनेक तरुणांनी खगोलशास्त्राकडे वळण्याचे ठरवले. आयुसीएए आज भारतातील खगोलशास्त्र संशोधनाचे महत्त्वाचे केंद्र आहे.

संदर्भ

1. Jayant Narlikar — English Wikipedia
2. IUCAA — अधिकृत संकेतस्थळ
3. ISRO — अधिकृत संकेतस्थळ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६