जेम्स वेब अंतराळ दुर्बीण

जेम्स वेब अंतराळ दुर्बीण (James Webb Space Telescope — JWST) ही अवरक्त प्रकाशात निरीक्षण करणारी मोठी अंतराळ वेधशाळा आहे. नासा, युरोपियन स्पेस एजन्सी (ESA) आणि कॅनेडियन स्पेस एजन्सी (CSA) यांच्या सहकार्याने हा प्रकल्प विकसित करण्यात आला. २५ डिसेंबर २०२१ रोजी फ्रेंच गयाना येथून एरियन ५ रॉकेटद्वारे तिचे प्रक्षेपण झाले. या दुर्बिणीचे नाव नासाचे माजी प्रशासक जेम्स ई. वेब यांच्या नावावर ठेवण्यात आले आहे. [१]

प्रमुख माहिती

तपशील	माहिती
पूर्ण नाव	जेम्स वेब अंतराळ दुर्बीण
संक्षिप्त नाव	JWST
प्रक्षेपण	२५ डिसेंबर २०२१
प्रमुख संस्था	NASA, ESA आणि CSA
मुख्य आरसा	६.५ मीटर व्यास
निरीक्षणाचा प्रकार	अवरक्त प्रकाश
कार्यस्थळ	सूर्य-पृथ्वी L2 परिसर
प्रक्षेपण वाहन	एरियन ५

निर्मिती आणि उद्दिष्ट

हबल अंतराळ दुर्बिणीने दृश्यमान आणि अतिनील प्रकाशात विश्वाचे अनेक महत्त्वाचे निरीक्षण केले. मात्र विश्वाचा विस्तार झाल्यामुळे अतिदूर आकाशगंगांमधील प्रकाश लालसर होऊन अवरक्त पट्ट्यात पोहोचतो. अशा प्रकाशाचा अभ्यास करण्यासाठी अधिक संवेदनशील अवरक्त दुर्बिणीची गरज होती. जेम्स वेब दुर्बीण ही गरज पूर्ण करण्यासाठी विकसित करण्यात आली.

या दुर्बिणीची प्रमुख उद्दिष्टे म्हणजे विश्वातील पहिल्या आकाशगंगा आणि ताऱ्यांचा अभ्यास, ताऱ्यांच्या निर्मितीची प्रक्रिया समजून घेणे, ग्रह आणि उपग्रहांच्या निर्मितीचा शोध घेणे तसेच आपल्या सूर्यमालेबाहेरील ग्रहांच्या वातावरणातील घटक तपासणे.

आरशाची रचना आणि उपकरणे

दुर्बिणीचा मुख्य आरसा ६.५ मीटर व्यासाचा असून तो १८ षटकोनी खंडांपासून बनलेला आहे. हे खंड बेरिलियम धातूपासून तयार करून त्यांच्यावर सोन्याचा अतिशय पातळ थर दिला आहे. सोन्याचा थर अवरक्त प्रकाशाचे परावर्तन अधिक प्रभावी करतो.

दुर्बिणीत चार प्रमुख वैज्ञानिक उपकरणे आहेत. NIRCam जवळच्या अवरक्त प्रकाशातील प्रतिमा घेते. NIRSpec अवरक्त वर्णपट मोजून खगोलीय वस्तूंची रासायनिक माहिती मिळवते. MIRI मध्यम अवरक्त पट्ट्यात निरीक्षण करते, तर FGS/NIRISS मार्गदर्शन आणि विशिष्ट वैज्ञानिक निरीक्षणांसाठी वापरले जाते.

सूर्य-पृथ्वी L2 स्थान

जेम्स वेब दुर्बीण पृथ्वीपासून सुमारे १५ लाख किलोमीटर अंतरावर सूर्य-पृथ्वी प्रणालीतील दुसऱ्या लाग्रांज बिंदूच्या (L2) परिसरात कार्य करते. येथे सूर्य, पृथ्वी आणि दुर्बिणीची परस्पर स्थिती तुलनेने स्थिर ठेवता येते. दुर्बिणी सूर्य आणि पृथ्वीच्या उष्णतेपासून स्वतःचे उपकरण सुरक्षित ठेवण्यासाठी मोठ्या पाच थरांच्या सनशील्डचा वापर करते.

वैज्ञानिक शोध आणि निरीक्षणे

जुलै २०२२ मध्ये जेम्स वेब दुर्बिणीच्या पहिल्या वैज्ञानिक प्रतिमा प्रसिद्ध करण्यात आल्या. त्यानंतर तिने अतिदूर आकाशगंगा, तारकानिर्मिती क्षेत्रे, ग्रहांच्या वातावरणातील रासायनिक घटक आणि सूर्यमालेतील वस्तूंचे निरीक्षण केले. बाह्यग्रहांच्या वातावरणातून जाणाऱ्या प्रकाशाचा वर्णपट तपासून पाण्याची वाफ, कार्बन डायऑक्साइड आणि इतर रेणूंचे संकेत शोधता येतात. अशा निरीक्षणांमुळे ग्रहांच्या वातावरणाची रचना आणि निर्मिती समजण्यास मदत होते.

दुर्बिणीची निरीक्षणे विश्वाच्या सुरुवातीच्या काळाबद्दल माहिती देतात; मात्र एखाद्या प्रतिमेवरून विश्वातील जीवन अस्तित्वात असल्याचा थेट निष्कर्ष काढता येत नाही. वैज्ञानिक निष्कर्षांसाठी अनेक निरीक्षणे आणि स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक असते.

महत्त्व आणि मर्यादा

जेम्स वेब दुर्बिणीमुळे खगोलशास्त्रज्ञांना पूर्वीपेक्षा अधिक मंद आणि दूरच्या वस्तूंचे निरीक्षण करता येते. तिच्या मदतीने आकाशगंगा, तारे, ग्रह आणि धूलिकणांच्या अभ्यासात नवीन माहिती मिळत आहे. तथापि, ती अवरक्त प्रकाशासाठी तयार असल्याने मानवी डोळ्यांना दिसणाऱ्या रंगांमध्ये थेट छायाचित्रे घेत नाही. प्रसिद्ध प्रतिमांतील रंग वैज्ञानिक माहिती स्पष्ट करण्यासाठी निवडलेले असतात.

संदर्भ

१. NASA — James Webb Space Telescope २. NASA — Webb Telescope Overview ३. European Space Agency — Webb ४. Canadian Space Agency — James Webb Space Telescope

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६