जगदीशचंद्र बोस

जगदीशचंद्र बोस हे भारतीय विज्ञानाच्या इतिहासातील अग्रणी संशोधक होते. त्यांनी भौतिकशास्त्र आणि वनस्पतीशास्त्र अशा दोन्ही क्षेत्रांत काम केले. १८९५ मध्ये त्यांनी सूक्ष्मतरंगांचे प्रक्षेपण आणि ग्रहण दाखवले. वनस्पतींच्या प्रतिक्रिया मोजण्यासाठी त्यांनी 'क्रेस्कोग्राफ' हे उपकरण बनवले. १९१७ मध्ये त्यांनी कोलकात्यात बोस इन्स्टिट्यूटची स्थापना केली.

माहिती

त्यांनी आपल्या शोधांचे पेटंट घेण्यास नकार दिला. विज्ञान सर्वांसाठी खुले असावे, असे त्यांचे मत होते. त्यांनी अनेक पुस्तके लिहिली आणि देशभर व्याख्याने दिली.

शिक्षण आणि सुरुवातीचे जीवन

त्यांचा जन्म मायमेनसिंग येथे झाला. हे ठिकाण आताच्या बांगलादेशात आहे.

त्यांचे वडील भगवानचंद्र बोस हे उपजिल्हाधिकारी होते. घरात शिक्षणाला महत्त्व होते.

त्यांनी कोलकात्यातील सेंट झेवियर्स कॉलेजमधून पदवी घेतली. पुढे ते केंब्रिजला गेले आणि तेथे पदवी मिळवली.

१८८५ मध्ये ते कोलकात्याच्या प्रेसिडेन्सी कॉलेजमध्ये प्राध्यापक झाले. तेथे त्यांना अपार्शद भेदभावाला तोंड द्यावे लागले.

त्यांचे वडील शिक्षणाच्या क्षेत्रात काम करत होते. त्यांनी मुलाला इंग्रजी शाळेत पाठवले.

त्या काळी भारतीय विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षणासाठी परदेशात जावे लागत असे. बोस यांनीही तोच मार्ग घेतला.

केंब्रिजमध्ये त्यांना प्रयोगात्मक संशोधनाची संधी मिळाली. तेथे त्यांनी स्वतः उपकरणे बनवायला शिकले.

प्रेसिडेन्सी कॉलेजमध्ये त्यांना इंग्रज प्राध्यापकांपेक्षा कमी पगार मिळत होता. या भेदभावाचा त्यांनी शांतपणे प्रतिकार केला.

तरंगांचे प्रयोग

त्यांनी सूक्ष्मतरंग तयार करण्याचे उपकरण स्वतः बनवले. या तरंगांची लांबी अत्यंत कमी होती.

१८९५ मध्ये त्यांनी या तरंगांचे प्रक्षेपण आणि ग्रहण दाखवले. हा प्रयोग कोलकात्यात झाला.

गुग्लिएल्मो मार्कोनींनी १८९७ मध्ये तत्सम प्रयोग केला. बोस यांनी मात्र आपल्या कामाचे व्यापारीकरण केले नाही.

त्यांच्या काही उपकरणांचा उपयोग पुढील संशोधनात झाला. आजही त्यांच्या प्रयोगाची आठवण जपली जाते.

आपल्या प्रयोगांसाठी त्यांनी स्वतः उपकरणे तयार केली. त्या काळी आयात केलेली उपकरणे परवडणारी नव्हती.

त्यांच्या प्रयोगाची नोंद आंतरराष्ट्रीय स्तरावर घेतली गेली. काही अभ्यासक त्यांना तरंगसंदेशाच्या क्षेत्रातील अग्रणी मानतात.

त्यांनी आपल्या कामाचे पेटंट घेण्यास नकार दिला. विज्ञान सर्वांचे आहे, असे ते म्हणत.

पुढे मार्कोनींनी या क्षेत्रात व्यावसायिक यश मिळवले. बोस यांनी मात्र संशोधनावरच लक्ष केंद्रित केले.

वनस्पतींवरील संशोधन

१९०० नंतर त्यांनी वनस्पतींच्या प्रतिक्रियांचा अभ्यास सुरू केला. हे क्षेत्र त्या काळी नवे होते.

वनस्पतींना उत्तेजन दिल्यावर त्यांच्यात विद्युत बदल होतो, हे त्यांनी दाखवले. हे बदल त्यांनी उपकरणांनी नोंदवले.

या कामासाठी त्यांनी 'क्रेस्कोग्राफ' हे उपकरण बनवले. या उपकरणाने वनस्पतींची अत्यंत सूक्ष्म वाढ मोजता येत असे.

त्यांच्या निष्कर्षांवर त्या काळी टीका झाली. पुढील संशोधनात त्यांतील अनेक निरीक्षणे महत्त्वाची ठरली.

त्यांनी वनस्पतींतील रसवहन आणि वाढ यांचाही अभ्यास केला. यासाठी त्यांनी अनेक नवी उपकरणे बनवली.

१९०२ मध्ये त्यांनी 'रेस्पॉन्स इन द लिव्हिंग अँड नॉन-लिव्हिंग' हे पुस्तक प्रकाशित केले. यात त्यांच्या प्रयोगांची नोंद आहे.

१९२६ मध्ये त्यांनी वनस्पतींच्या चेतासंस्थेवर पुस्तक लिहिले. हे पुस्तक त्यांनी मित्राला अर्पण केले.

बोस इन्स्टिट्यूट

१९१७ मध्ये त्यांनी बोस इन्स्टिट्यूटची स्थापना केली. हे संशोधन केंद्र कोलकात्यात आहे.

या संस्थेची स्थापना त्यांनी आपल्या जन्मदिवशी केली. त्या दिवशी त्यांनी देशसेवेचा संकल्प व्यक्त केला.

संस्थेत भौतिकशास्त्र आणि जीवशास्त्र अशा दोन्ही विषयांवर काम होत असे. हे त्या काळात नवे होते.

त्यांनी या संस्थेचे संचालक म्हणून शेवटपर्यंत काम केले. आजही ही संस्था संशोधन करते.

संस्थेच्या उद्घाटनप्रसंगी त्यांनी देशसेवेचा संदेश दिला. संस्था राष्ट्राच्या सेवेसाठी आहे, असे ते म्हणाले.

संस्थेसाठी अनेकांनी देणगी दिली. सिस्टर निवेदिता आणि रवींद्रनाथ टागोर यांचा सहभाग होता.

संस्थेत विद्यार्थ्यांना संशोधनाची संधी मिळत असे. त्यांनी स्वतः विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन केले.

आज ही संस्था भारतातील जुन्या संशोधन संस्थांपैकी एक आहे. तिचे काम विविध विषयांत चालू आहे.

व्यक्तिमत्त्व आणि विचार

ते अत्यंत कष्टाळू आणि चिकाटीचे होते. कमी साधनांत त्यांनी मोठे प्रयोग केले.

त्यांनी स्त्रियांच्या शिक्षणाला पाठबळ दिले. रवींद्रनाथ टागोर यांच्याशी त्यांचे मैत्र होते.

त्यांनी बंगाली भाषेत विज्ञान कथा आणि लेख लिहिले. यामुळे ते बंगाली विज्ञान साहित्याचे जनक मानले जातात.

त्यांना प्रसिद्धीपेक्षा संशोधन अधिक महत्त्वाचे वाटत होते. म्हणून त्यांनी आपल्या शोधांची जाहिरात केली नाही.

त्यांनी आपले जीवन साधेपणाने जगले. प्रसिद्धीचा मोह त्यांच्यावर कधी दिसला नाही. त्यांना साहित्याचीही आवड होती.

त्यांनी आपल्या संशोधनाची माहिती सोप्या भाषेत मांडली. यामुळे सामान्य वाचकही विज्ञानाकडे आकर्षित झाले.

त्यांच्या कार्यशैलीने अनेक तरुणांना प्रेरणा दिली. त्यांच्या प्रयोगशाळेत अनेकांनी काम शिकले.

त्यांच्या काळात भारतात संशोधनाच्या सोयी अत्यंत मर्यादित होत्या. उपकरणे परदेशातून मागवावी लागत असत.

या अडचणीवर मात करण्यासाठी त्यांनी स्वतः कारागिरी शिकली. त्यांच्या हाताने बनवलेली उपकरणे जगभर प्रसिद्ध झाली.

स्वामी विवेकानंद आणि सिस्टर निवेदिता यांच्याशी त्यांचा संपर्क होता. या संपर्कामुळे त्यांच्या विचारांना दिशा मिळाली.

त्यांनी विज्ञान आणि देशसेवा यांची सांगड घातली. संशोधन हेही राष्ट्रसेवा आहे, असे ते मानत.

वारसा

१९१७ मध्ये त्यांना नाइटहूड मिळाले. १९२० मध्ये ते रॉयल सोसायटीचे फेलो झाले.

चंद्रावरील एका विवराला त्यांचे नाव देण्यात आले आहे. हा त्यांच्या कार्याचा आंतरराष्ट्रीय सन्मान मानला जातो.

त्यांच्या नावाने अनेक शैक्षणिक संस्था आणि पुरस्कार चालतात. बोस इन्स्टिट्यूट आजही त्यांचा वारसा जपते.

त्यांनी भारतात प्रयोगात्मक विज्ञानाची परंपरा सुरू केली. यासाठी त्यांचे योगदान मूलभूत मानले जाते.

१९३७ मध्ये गिरिडीह येथे त्यांचे निधन झाले. तेथे ते आजारी असताना राहत होते.

त्यांच्या स्मरणार्थ अनेक कार्यक्रम होतात. विज्ञान दिन आणि परिषदांमध्ये त्यांच्या कार्याचा उल्लेख होतो.

त्यांच्या प्रयोगाची आठवण म्हणून कोलकात्यातील प्रेसिडेन्सी विद्यापीठात फलक आहे. हा फलक आंतरराष्ट्रीय संस्थेने लावला आहे.

त्यांनी भौतिकशास्त्र आणि जीवशास्त्र यांना जोडले. हा दृष्टिकोन आजही महत्त्वाचा मानला जातो.

संदर्भ

1. Jagadish Chandra Bose — Wikipedia
2. Jagadish Chandra Bose — Physics Today
3. Bose Institute — Founder
4. Jagdish Chandra Bose and plant neurobiology — PMC
5. Crescograph — Wikipedia

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६