हवेली तालुका

हवेली तालुका हा महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील एक मध्यवर्ती तालुका आहे। पुणे शहराच्या सभोवती पसरलेला हा तालुका जिल्ह्याच्या आर्थिक आणि प्रशासकीय जीवनाचा केंद्रभाग आहे। तालुक्याचे मुख्यालय पुणे येथे आहे। शेती, दुग्धव्यवसाय, उद्योग आणि वाहतूक या सर्व क्षेत्रांतील घडामोडींमुळे हवेली तालुक्याचे महत्त्व राज्यभर मोठे आहे।

माहिती

लोकसंख्येचा आकडा २०११ च्या जनगणनेवर आधारित सुमारे मूल्य आहे। प्रशासकीय आकडेवारी वर्षानुवर्षे बदलत असल्याने अचूक तपशील तालुका कार्यालयाकडून घ्यावेत।

नावाची व्युत्पत्ती

हवेली हा शब्द राजवाडा किंवा मोठी वास्तू या अर्थाने रूढ आहे। मराठा काळात राजधानीच्या आसपासच्या, थेट राजाच्या ताब्यात असलेल्या जमिनींना हवेली असे संबोधले जात असे।

पुणे शहराच्या भोवतीचा भाग अशा स्वरूपाचा असल्याने या तालुक्याला हवेली हे नाव पडले असे मानले जाते।

इतिहास

पुणे परिसराचा इतिहास सतराव्या शतकातील मराठा सत्तेशी जवळून जोडलेला आहे। शिवाजी महाराजांच्या काळात पुणे लहान नगर होते, पुढे पेशवाईच्या काळात ते सत्तेचे केंद्र बनले। याच परिसरात अनेक ऐतिहासिक वास्तू आणि पाण्याची कामे उभी राहिली।

ब्रिटिश काळात पुणे जिल्ह्याची रचना झाली। १९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाल्यानंतर हवेली तालुका पुणे जिल्ह्यातच कायम राहिला। वीसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात पुणे शहराचा झपाट्याने विस्तार झाला आणि तालुक्यातील अनेक गावे शहरात विलीन झाली।

भूगोल

हवेली तालुका समुद्रसपाटीपासून सुमारे ५६० मीटर उंचीवरील पठारावर वसला आहे। मुळा आणि मुठा या नद्या तालुक्यातून वाहतात आणि पुढे मुळा-मुठा नदी बनून भीमेला मिळतात।

खडकवासला धरण याच तालुक्याच्या हद्दीत आहे आणि पुणे शहराच्या पाण्याचा मुख्य स्रोत ते आहे। तालुक्याच्या दक्षिणेकडून भीमा नदी वाहते। जमीन बहुतांशी सपाट असून पश्चिमेकडे डोंगराळ कडे आहेत।

लोकसंख्या

२०११ च्या जनगणनेनुसार हवेली तालुक्याची लोकसंख्या सुमारे दहा लाख होती। पुणे व पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिकांच्या हद्दीतील भाग वगळल्यावरही हा जिल्ह्यातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा तालुका आहे।

शहराच्या जवळ असल्याने येथे नोकरी आणि व्यवसायासाठी मोठ्या प्रमाणात स्थलांतर झाले आहे। त्यामुळे अनेक गावांनी आता उपनगरांचे स्वरूप घेतले आहे।

अर्थव्यवस्था

पुणे शहराच्या जवळचे असल्याने येथील शेतीला थेट बाजारपेठ मिळते। भाजीपाला, फुलांची शेती, ऊस आणि दुग्धव्यवसाय हे शेतकऱ्यांचे प्रमुख उत्पन्नाचे साधन आहे। पुण्याच्या भाजी मंडईत येथूनच मोठ्या प्रमाणात भाजी येते।

हडपसर, वाघोली, लोहगाव आणि लोणी काळभोर परिसरात उद्योग व माहिती तंत्रज्ञानाची कार्यालये उभी राहिली आहेत। मगरपट्टा हे याच तालुक्यातील नियोजित नगर आहे।

पुणे शहराचा विस्तार झाल्यामुळे तालुक्यातील शेतीचे क्षेत्र कमी होत आहे। तरीही बांधकाम, वाहतूक, विक्री आणि सेवा या क्षेत्रांत मोठ्या प्रमाणात रोजगार निर्माण झाला आहे। अनेक शेतकरी कुटुंबांनी दुग्धव्यवसाय व भाजीपाला विक्रीतून स्थिर उत्पन्न मिळवले आहे।

प्रमुख गावे

हडपसर, वाघोली, लोहगाव आणि लोणी काळभोर ही आता वेगाने वाढणारी नगरे आहेत। उरुळी कांचन हे गाव पशुसंवर्धन व शेतीविषयक प्रयोगांसाठी ओळखले जाते।

थेऊर येथे अष्टविनायकांपैकी एक असलेल्या चिंतामणी गणपतीचे प्राचीन मंदिर आहे। त्यामुळे भाविकांची वर्षभर वर्दळ असते।

वाहतूक आणि शिक्षण

पुणे विमानतळ लोहगाव येथे आहे। पुणे-सोलापूर, पुणे-अहिल्यानगर आणि पुणे-नाशिक हे प्रमुख महामार्ग या तालुक्यातूनच जातात। पुणे-सोलापूर रेल्वे मार्गावरील हडपसर व लोणी ही स्थानके येथे आहेत।

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ आणि अनेक नामांकित महाविद्यालये या तालुक्याच्या परिसरात आहेत। त्यामुळे देशभरातून विद्यार्थी शिक्षणासाठी येथे येतात।

पुणे शहराच्या हद्दीलगतच्या भागात रस्ते रुंदीकरण व नवे उड्डाणपूल यामुळे वाहतुकीत सुधारणा झाली आहे। तालुक्याच्या अनेक भागांना पुणे महानगर परिवहन महामंडळाची बससेवा उपलब्ध आहे।

शाळा, महाविद्यालये आणि तंत्रशिक्षण संस्थांची संख्या येथे मोठी आहे। पुणे विद्यापीठाच्या परिसरामुळे संशोधन व उच्च शिक्षणाची परंपरा या भागाला लाभली आहे।

संदर्भ

1. हवेली तालुका
2. पुणे जिल्हा
3. Haveli taluka
4. Maharashtra
5. Census of India

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६