गुरू नानक

गुरू नानक हे शीख धर्माचे संस्थापक आणि पहिले गुरू होते. त्यांचा जन्म १४६९ मध्ये पंजाबमधील तलवंडी येथे झाला. त्यांनी एका ईश्वराचा आणि माणसांच्या समतेचा संदेश दिला. त्यांनी सुमारे तीन दशके देश-परदेशाचे प्रवास केले. शेवटची वर्षे त्यांनी करतारपूर येथे घालवली.

माहिती

गुरू नानकांनी कोणताही ग्रंथ स्वतः लिहिला नाही. त्यांची वाणी पदांच्या स्वरूपात शिष्यांनी जपली. पुढे ती गुरू ग्रंथ साहिबमध्ये समाविष्ट झाली.

जन्म आणि बालपण

गुरू नानकांचा जन्म तलवंडी या गावी झाला. हे गाव आताच्या पाकिस्तानातील नानकाना साहिब आहे.

त्यांचे वडील मेहता कालू हे गावातील महसूल अधिकारी होते. आईचे नाव तृप्ता होते.

लहानपणीच त्यांची बुद्धी तीव्र असल्याचे सांगितले जाते. पारंपरिक शिक्षणात त्यांचे मन रमत नसे.

त्यांच्या बहिणीचे नाव नानकी होते. तिच्याशी त्यांचे जिव्हाळ्याचे नाते होते.

त्यांच्या जन्मतिथीबद्दल दोन मते प्रचलित आहेत. काही परंपरा कार्तिक पौर्णिमेला जन्म मानते, तर काही एप्रिल महिन्यातील तारीख सांगतात.

बालपणीच्या त्यांच्याविषयी अनेक कथा सांगितल्या जातात. या कथा 'जनमसाखी' ग्रंथांत संकलित आहेत.

या कथांचा उद्देश त्यांच्या विचारांचे महत्त्व दाखवणे हा आहे. ऐतिहासिक तपशील म्हणून त्या घ्यावयाच्या नाहीत, असे अभ्यासक सांगतात.

गावातील लोक त्यांना गुणी मुलगा मानत असत. त्यांचे वागणे साधे आणि प्रामाणिक होते.

विवाह आणि नोकरी

त्यांचा विवाह सुलक्षणी यांच्याशी झाला. त्यांना श्रीचंद आणि लखमीदास असे दोन मुलगे झाले.

वडिलांनी त्यांना व्यापारात लावण्याचा प्रयत्न केला. पण व्यापारात त्यांचे मन रमले नाही.

पुढे त्यांनी सुलतानपूर येथे मोदीखान्यात नोकरी घेतली. तेथे त्यांचा संपर्क अनेक साधूंशी आला. या काळातच त्यांच्या मनात आध्यात्मिक प्रश्न वाढत गेले.

मोदीखान्यातील नोकरीत त्यांना लोकांशी संपर्क आला. तेथे त्यांनी समाजातील विषमता जवळून पाहिली.

नोकरी सोडल्यावर त्यांनी साधूंच्या संगतीत अधिक वेळ घालवला. या काळात त्यांची आध्यात्मिक ओढ वाढली.

काही परंपरेनुसार त्यांना नदीत स्नान करताना दिव्य अनुभव झाला. त्यानंतर ते मौन बाळगून राहिले, असे सांगितले जाते.

या घटनेनंतर त्यांनी आपले जीवन लोकशिक्षणासाठी वाहिले. कुटुंबाची जबाबदारी त्यांनी सोडली नाही, पण प्रवासाला प्राधान्य दिले.

प्रवास आणि उपदेश

त्यांनी आपल्या मित्र मर्दानासोबत प्रवास सुरू केला. मर्दाना रबाब वाजवत असे आणि नानक गात असत.

त्यांनी पंजाब, बंगाल, दक्षिण भारत आणि मध्य आशियाचा प्रवास केला. काही परंपरा मक्केपर्यंतचा प्रवासही सांगतात.

प्रत्येक ठिकाणी त्यांनी स्थानिक धार्मिक नेत्यांशी चर्चा केली. त्यांनी बाह्य विधींऐवजी अंतर्मनाच्या शुद्धतेवर भर दिला.

त्यांच्या प्रवासातील कथा 'जनमसाखी' नावाच्या ग्रंथांत संकलित आहेत. या कथा पुढील काळात लिहिल्या गेल्या.

परंपरेनुसार त्यांनी चार मोठे प्रवास केले. या प्रवासांना 'उदासी' असे म्हटले जाते.

पहिल्या प्रवासात ते पूर्वेकडे गेले. पुढे दक्षिण, उत्तर आणि पश्चिम अशा दिशांनी प्रवास झाला.

यामुळे त्यांचा संदेश सहज समजला.

त्यांच्यासोबत मर्दाना असत आणि ते रबाबवर सूर लावत असे. संगीतामुळे उपदेशाचा प्रभाव वाढत असे.

करतारपूरचे समाज

प्रवासानंतर त्यांनी रावी नदीकाठी करतारपूर हे गाव वसवले. तेथे त्यांनी शेतकरी म्हणून जीवन जगले.

तेथे त्यांनी एका समुदायाची स्थापना केली. या समुदायात जातिभेदाला स्थान नव्हते.

सामूहिक भोजनाची प्रथा तेथे सुरू झाली. याला पुढे 'लंगर' असे म्हटले जाते. सर्वांनी मिळून काम करावे आणि कमाई वाटून घ्यावी, हा त्यांचा आदर्श होता.

करतारपूर येथे त्यांनी शेती केली आणि कुटुंबासह राहिले. हे त्यांच्या जीवनातील शेवटचे टप्पण होते.

तेथे त्यांनी 'गुरू का लंगर' ही प्रथा सुरू केली. सर्व लोक एकत्र बसून भोजन करत असत.

या प्रथेमुळे जातिभेदाला आव्हान मिळाले. उच्चनीचता विसरून सर्वांनी एकत्र जेवणे हे क्रांतिकारक होते.

समुदायातील लोकांनी मिळून काम करावे, असे त्यांनी शिकवले. सामूहिक जीवनाचा हा प्रयोग पुढे शीख परंपरेचा भाग झाला.

शिकवण

गुरू नानकांनी एका निराकार ईश्वराचा संदेश दिला. ईश्वर सर्वव्यापी आहे, असे ते सांगत.

त्यांनी जातिभेद आणि स्त्री-पुरुष भेदाला विरोध केला. स्त्रियांना समान स्थान मिळावे, असे त्यांचे मत होते.

त्यांनी तीन गोष्टींवर भर दिला. नामस्मरण, मेहनतीने कमावलेली कमाई आणि ती इतरांना वाटून देणे.

दांभिकता आणि दिखाऊ धार्मिकतेवर त्यांनी टीका केली. साधे जीवन जगण्याचा आदर्श त्यांनी समोर ठेवला.

त्यांच्या शिकवणीचे मुख्य सूत्र 'एक ओंकार' आहे. ईश्वर एक आणि सर्वव्यापी आहे, हा त्याचा अर्थ.

त्यांनी ईश्वराला निराकार मानले. मूर्ती आणि अवतारांची उपासना त्यांनी नाकारली नाही, पण तिला प्राधान्य दिले नाही.

त्यांनी स्त्रियांच्या समतेचा आग्रह धरला. स्त्रीला नीच मानण्याच्या प्रथेला त्यांनी विरोध केला.

त्यांच्या शिकवणीत कर्मावर भर आहे. मेहनतीने कमावलेले अन्न इतरांना वाटावे, असे ते सांगत.

वारसा

त्यांनी गुरू अंगद यांना आपला उत्तराधिकारी नेमले. यामुळे शीख गुरूंची परंपरा सुरू झाली.

त्यांची वाणी गुरू ग्रंथ साहिबमध्ये समाविष्ट आहे. या ग्रंथातील सुरुवातीचा भाग त्यांचाच मानला जातो.

नानकाना साहिब आणि करतारपूर ही त्यांची प्रमुख तीर्थस्थळे आहेत. दरवर्षी तेथे मोठ्या संख्येने शीख भाविक जमतात.

गुरूपर्व हा त्यांचा जन्मदिवस म्हणून साजरा होतो. हा सण कार्तिक पौर्णिमेला येतो.

त्यांनी आपल्या वाणीचा संग्रह पुढील गुरूंकडे सोपवला. यामुळे शीख परंपरेत सातत्य राहिले.

त्यांची रचना 'जपजी' गुरू ग्रंथ साहिबच्या सुरुवातीला आहे. ती शीख भक्तांची रोजची प्रार्थना मानली जाते.

गुरूपर्वाच्या दिवशी शीख समाज त्यांची जयंती साजरी करतो. या दिवशी नगरकीर्तन आणि लंगर आयोजित केले जातात.

नानकाना साहिब येथील गुरुद्वारा जगभरातील शीखांचे श्रद्धास्थान आहे. तेथे दरवर्षी मोठा मेळा भरतो.

गुरू नानकांविषयीची माहिती 'जनमसाखी' ग्रंथांतून मिळते. या ग्रंथ त्यांच्या निधनानंतर काही दशकांनी लिहिले गेले.

या ग्रंथांत कथा आणि चमत्कारांचे प्रमाण अधिक आहे. ऐतिहासिक तपशील कमी आहेत.

गुरू ग्रंथ साहिबमधील त्यांची वाणी हा सर्वात विश्वासार्ह स्रोत मानला जातो. त्यातून त्यांचे विचार जसे आहेत तसे मिळतात.

अभ्यासक म्हणतात की त्यांचे जीवनक्रमण तारखांपेक्षा विचारांनी अधिक महत्त्वाचे आहे. त्यांच्या संदेशाचा प्रभावच त्यांच्या महत्त्वाचा पुरावा आहे.

१५३९ मध्ये करतारपूर येथे त्यांचे निधन झाले. ते सुमारे सत्तर वर्षे जगले.

त्यांच्या अंत्यविधीबद्दल एक कथा प्रसिद्ध आहे. हिंदू आणि मुस्लीम अनुयायांनी दावा केल्यावर चादरीखाली फुले सापडली, असे त्या कथेत सांगितले जाते.

ही कथा दोन्ही समुदायांतील त्यांच्या स्वीकार्यतेचे प्रतीक मानली जाते. ऐतिहासिक आधार मात्र या कथेला नाही.

करतारपूर साहिब येथे त्यांचे स्मारक आहे. भारत आणि पाकिस्तानमधील या ठिकाणी भाविक मोठ्या संख्येने जातात.

संदर्भ

1. Guru Nanak — BBC Religions
2. Guru Nanak — Britannica
3. Guru Nanak — Wikipedia
4. Kartarpur Sahib — Wikipedia
5. Guru Granth Sahib — Wikipedia

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६