मेक्सिकोचे आखात

मेक्सिकोचे आखात हे अटलांटिक महासागराच्या पश्चिमेकडील एक मोठे आखात आहे. ते उत्तर अमेरिकेच्या आग्नेय किनाऱ्याला लागून आहे. अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने, मेक्सिको आणि क्युबा या तीन देशांच्या किनाऱ्यांनी ते वेढलेले आहे. त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १५ लाख चौरस किलोमीटर आहे. आखाताच्या तळाशी असलेल्या सिग्सबी डीप या खोल खड्ड्यात पाण्याची खोली ४,३८४ मीटरपर्यंत पोहोचते. मिसिसिपी नदी या आखातात मोठ्या प्रमाणात गोडे पाणी आणते.

माहिती

आखाताच्या उत्तरेला अमेरिकेची पाच किनारी राज्ये आहेत. पश्चिमेला मेक्सिको आणि पूर्वेला फ्लोरिडा व क्युबा आहेत. फ्लोरिडा सामुद्रधुनीतून ते अटलांटिक महासागराशी जोडले जाते. युकातानच्या कालव्यातून ते कॅरिबियन समुद्राला मिळते. आखाताच्या तळाशी खडकांचे उंचवटे आणि खोल खड्डे आहेत. या रचनांमुळे पाण्याच्या प्रवाहात फरक पडतो.

भूगोल

आखाताचा आकार मोठ्या खड्ड्यासारखा आहे. किनाऱ्यालगतचा भाग सपाट आणि उथळ आहे. मध्यभागात खोली हळूहळू वाढते. नैऋत्येकडील सिग्सबी डीप हा सर्वात खोल भाग आहे. तेथे खोली सुमारे ४,३८४ मीटरपर्यंत जाते. आखाताच्या एकूण क्षेत्राच्या सुमारे ३८ टक्के भाग उथळ आहे. उर्वरित भागात खंडमंच आणि उतार आहेत. यामुळे आखातात उथळ आणि खोल अशा दोन्ही प्रकारच्या अधिवासांची निर्मिती झाली आहे. अनेक नद्या या आखातात मिळतात. त्यात मिसिसिपी सर्वात मोठी आहे. या नद्या मोठ्या प्रमाणात गाळ आणि पोषक द्रव्ये आणतात. त्यामुळे किनाऱ्याजवळ सुपीक खाड्या तयार झाल्या आहेत.

आखातात फार मोठी बेटे नाहीत. क्युबा हे येथील सर्वात मोठे बेट आहे. ते आखाताच्या आग्नेय सीमेवर आहे. फ्लोरिडा कीजजवळ लहान बेटांची रांग आहे. ही बेटे प्रवाळांपासून तयार झाली आहेत. येथे अनेक प्रकारचे सागरी जीव आढळतात. किनाऱ्यावर वाळूचे लांब किनारे आहेत. यामुळे पर्यटनाला मोठी चालना मिळाली आहे. काही भागात खारफुटीची घनदाट जंगले आहेत. आखातात सुमारे २४ लाख घन किलोमीटर पाणी साठलेले आहे. त्यामुळे ते जगातील सर्वात मोठ्या सागरी खोऱ्यांपैकी एक मानले जाते.

व्यापार, मासेमारी आणि शहरे

मेक्सिकोचे आखात हे अमेरिकेतील सर्वात व्यस्त सागरी भागांपैकी एक आहे. येथून मोठ्या प्रमाणात झिंगे, मासे आणि इतर सागरी खाद्य बाहेर पाठवले जाते. येथील बंदरांमधून धान्य, तेल आणि यंत्रसामग्रीची वाहतूक होते. आखाताच्या तळाशी तेल आणि वायूचे मोठे साठे आहेत. अनेक तेलविहिरी समुद्रात उभारल्या आहेत. या उत्पादनामुळे येथील अर्थव्यवस्थेला मोठा आधार मिळतो. पर्यटन आणि जहाजवाहतूक हेही उत्पन्नाचे महत्त्वाचे स्रोत आहेत. आखाताच्या किनाऱ्यावर अनेक मोठी बंदरे आहेत. यामुळे उत्तर अमेरिकेतील अंतर्गत व्यापाराला गती मिळते. नद्यांनी जोडलेल्या मार्गांमुळे माल दूरच्या राज्यांपर्यंत पोहोचतो.

मासेमारी हा येथील सर्वात जुना उद्योग आहे. झिंगा, क्रॅब आणि मासे मोठ्या प्रमाणात पकडले जातात. अनेक किनारी शहरे मासेमारीवर अवलंबून आहेत. छोट्या नौकांवर चालणारे कुटुंबे आजही याच व्यवसायात आहेत. मोठ्या कंपन्यांच्या जाळ्यांमुळे छोट्या मच्छिमारांवर दबाव वाढतो. काही माशांचे प्रमाण घटल्याचे अहवाल सांगतात. आखाताच्या उत्तरेला अमेरिकेच्या पाच राज्यांचा किनारा आहे. त्यात टेक्सास, लुइझियाना, मिसिसिपी, अलाबामा आणि फ्लोरिडा यांचा समावेश होतो. या भागात मोठी शहरे आणि बंदरे आहेत. न्यू ऑर्लिन्स शहर मिसिसिपी नदीच्या मुखाजवळ वसलेले आहे. ह्यूस्टन आणि गॅल्व्हस्टन ही टेक्सासमधील महत्त्वाची बंदरे आहेत.

मेक्सिकोकडे वेराक्रुझ आणि तांपिको ही बंदरे आहेत. मिसिसिपी नदीच्या मुखाशी मोठे गाळाचे मैदान तयार झाले आहे. या भागातील दलदली वादळांपासून संरक्षण देतात. मात्र गाळ कमी झाल्यामुळे या दलदली घटत असल्याचे अभ्यास सांगतात. किनाऱ्यावरील भाग हरितगृह वायूंच्या प्रभावामुळे संवेदनशील मानला जातो. समुद्राची पातळी वाढल्यास काही भाग बुडण्याचा धोका आहे. त्यामुळे किनारी नियोजनाकडे विशेष लक्ष दिले जाते. आखातातील बंदरांवर धान्य आणि तेलवाहू मोठी जहाजे येतात. जहाजांना मार्ग दाखवण्यासाठी किनाऱ्यावर दीपगृहे उभारली आहेत. वादळाच्या वेळी या दीपगृहांचा मोठा उपयोग होतो.

हवामान आणि पर्यावरण

आखाताच्या किनाऱ्यावर मोठ्या खारफुटीची जंगले आणि दलदली आहेत. या भागात पाणपक्षी, कासवे आणि अनेक प्रकारचे मासे राहतात. खाड्यांच्या उथळ पाण्यात मासांची पिल्ले वाढतात. नद्यांमधून येणाऱ्या पोषक द्रव्यांमुळे काही भागात पाण्यातील ऑक्सिजन कमी होतो. या स्थितीला ऑक्सिजन-रहित क्षेत्र म्हणतात. त्यामुळे मासे दुसरीकडे सरकतात. शेतीतील खतांचे प्रमाण वाढल्यास ही समस्या वाढते. या भागात दरवर्षी मोठी चक्रीवादळे येतात. उबदार उथळ पाणी वादळांना ऊर्जा देत असल्याचे संशोधन सांगते. २००५ मध्ये कत्रिना आणि रिटा या वादळांनी किनाऱ्यावर मोठी हानी केली. तेलगळतीचाही धोका येथे सतत असतो.

आखातात उबदार पाण्याचा एक मोठा प्रवाह फिरतो. या प्रवाहाला लूप करंट म्हणतात. तो आखातातून फ्लोरिडाजवळ बाहेर पडतो. हा प्रवाह उष्ण कटिबंधातील उबदार पाणी उत्तरेकडे नेतो. त्यामुळे युरोपच्या हवामानावरही त्याचा परिणाम होतो असे अभ्यास सांगतात. आखातातील पाण्याचे तापमान उन्हाळ्यात खूप वाढते. उबदार पाणी वाफेच्या रूपात हवेत जाते. यामुळे पावसाळी ढग आणि चक्रीवादळे तयार होतात.

अभ्यास आणि संशोधन

या आखाताचा अभ्यास अनेक देशांतील संशोधक करतात. समुद्राचे तापमान आणि प्रवाह यांचे सतत निरीक्षण होते. ऑक्सिजन कमी होण्याच्या घटनेचा अभ्यास मोठ्या प्रमाणात होतो. नद्यांमधून येणारी खते याला कारणीभूत मानली जातात. तेलगळतीच्या वेळी मदतीसाठी विशेष यंत्रणा तयार ठेवली जाते. २०१० मधील मोठ्या गळतीने या भागातील नियम कडक केले. आखातातील हवामानाचा अंदाज लावण्यासाठी सतत निरीक्षण केले जाते. मासेमारी आणि पर्यटन यांवरही संशोधन होते. या अभ्यासातून धोरणे ठरवली जातात. अनेक देश मिळून या भागाच्या अभ्यासात सहभाग घेतात.

संदर्भ

1. Oceanography — The Gulf of Mexico: An Overview
2. NOAA — Gulf of Mexico at a Glance
3. US Fish and Wildlife Service — General Facts about the Gulf of Mexico
4. Encyclopaedia Britannica — Gulf of Mexico
5. US EPA — Gulf of Mexico Program

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६