गोपाळ कृष्ण गोखले

गोपाळ कृष्ण गोखले हे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे थोर मवाळ नेते, विचारवंत आणि समाजसुधारक होते. त्यांनी शिक्षणाच्या माध्यमातून देशाची प्रगती घडवून आणण्यावर भर दिला आणि १९०५ मध्ये सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटीची स्थापना केली. महात्मा गांधी त्यांना आपले राजकीय गुरू मानत असत.

माहिती

वरील तारखा व पदे इ.स. १८६६ ते १९१५ या काळातील आहेत.

बालपण आणि शिक्षण

गोखले यांचा जन्म ९ मे १८६६ रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातील कोतलुक या गावी झाला. त्यांचे कुटुंब अत्यंत गरीब होते आणि वडिलांचे बालवयातच निधन झाले. कष्ट करून त्यांनी आपले शिक्षण पूर्ण केले.

ते एल्फिन्स्टन महाविद्यालयातून पदवीधर झाले आणि पुढे तेथेच गणिताचे प्राध्यापक म्हणून रुजू झाले. नंतर ते डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीशी जोडले गेले व फर्ग्युसन महाविद्यालयात अध्यापनाचे काम केले. त्यांचे गुरू म्हणून न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे यांचे मार्गदर्शन त्यांना लाभले.

कार्यक्षेत्र

१९०२ मध्ये गोखले इंपिरियल लेजिस्लेटिव्ह कौन्सिलचे सदस्य झाले. या मंचावरून त्यांनी अर्थसंकल्पावर केलेल्या तपशीलवार भाषणांमुळे त्यांना विशेष ख्याती मिळाली. शासनाच्या आर्थिक धोरणांवर प्रश्न विचारणारे ते एक प्रभावी आवाज ठरले.

त्यांनी १८९७ मध्ये वेल्बी कमिशनसमोर भारताच्या आर्थिक परिस्थितीचे वर्णन केले. १९०५ मध्ये बनारस येथे भरलेल्या काँग्रेसच्या अधिवेशनाचे ते अध्यक्ष होते. १९०९ च्या मॉर्ले-मिंटो सुधारणांवर बोलताना त्यांनी मर्यादित सुधारणा म्हणून त्यांचे स्वागत केले, पण पुढील सुधारणांची मागणी सोडली नाही.

प्रमुख कामगिरी

१८८५ मध्ये स्थापन झालेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या मवाळ पक्षाचे ते प्रमुख नेते होते. लोकमान्य टिळक यांच्याशी त्यांचे वैचारिक मतभेद होते, तरी दोघांमध्ये परस्पर आदर होता.

१९०५ मध्ये त्यांनी पुण्यात सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटीची स्थापना केली. देशाच्या सेवेसाठी तरुणांना प्रशिक्षित करणे आणि त्यांच्या आयुष्यभराची वाहणारी सेवावृत्ती निर्माण करणे हे या संस्थेचे उद्दिष्ट होते. ही संस्था आजही कार्यरत आहे.

सामाजिक योगदान

गोखले यांनी शिक्षणप्रसार, गरिबी निवारण आणि स्त्रियांच्या शिक्षणावर सतत भर दिला. संसदीय मंचावरून त्यांनी सक्तीच्या प्राथमिक शिक्षणाची मागणी केली आणि त्यावरून शासनाला दबाव आणला.

त्यांच्या प्रयत्नांतून पुढे पुण्यात गोखले इन्स्टिट्यूट ऑफ पॉलिटिक्स अँड इकॉनॉमिक्स ही अर्थशास्त्राची संस्था स्थापन झाली. आजही ती देशातील आघाडीची अर्थशास्त्राची संस्था म्हणून ओळखली जाते.

वारसा

१९१२ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेतून परतताना गांधीजींनी गोखले यांची भेट घेतली आणि त्यांच्या कार्याचा वारसा पुढे नेण्याचे वचन दिले. गांधीजी स्वतःला गोखले यांचा शिष्य मानत असत.

गोखले यांचे १९ फेब्रुवारी १९१५ रोजी मुंबई येथे निधन झाले. थोड्याच दिवसांत गांधीजींनी भारतात परतून सार्वजनिक कार्याला सुरुवात केली. गोखले यांनी दाखवलेला सेवा व संयमाचा मार्ग पुढील अनेक नेत्यांना दिशादायक ठरला.

गोखले यांचे जीवन संयम व परिश्रमाचे उदाहरण मानले जाते. गरिबीतून वर येताना त्यांनी तत्त्वांशी तडजोड केली नाही आणि प्रामाणिकपणामुळे सर्व पक्षांचा विश्वास संपादन केला. त्यांच्या स्मरणार्थ पुण्यातील संस्थेसह अनेक ठिकाणी स्मारके व कार्यक्रम होत असतात.

त्यांच्या निधनानंतर सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटीने त्यांचे कार्य पुढे नेले.

संदर्भ

1. गोपाळ कृष्ण गोखले — मराठी विकिपीडिया
2. Gopal Krishna Gokhale — English Wikipedia
3. भारत सरकार

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६