महादेव गोविंद रानडे

महादेव गोविंद रानडे हे थोर न्यायमूर्ती, समाजसुधारक आणि विचारवंत होते. प्रार्थना समाजाच्या स्थापनेत आणि डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीच्या उभारणीत त्यांचा मोलाचा वाटा होता. स्त्रियांच्या शिक्षणासाठी व विधवा पुनर्विवाहासाठी त्यांनी दिलेला पाठिंबा त्यांच्या सुधारकी भूमिकेचे द्योतक आहे.

माहिती

वरील वर्षे व तारखा इ.स. १८४२ ते १९०१ या काळातील आहेत.

बालपण आणि शिक्षण

महादेव गोविंद रानडे यांचा जन्म १८ जानेवारी १८४२ रोजी नाशिक जिल्ह्यातील निफाड येथे झाला. लहान वयातच त्यांना अनेक कौटुंबिक अडचणींना तोंड द्यावे लागले, पण शिक्षणात त्यांनी नेहमीच हुशारी दाखवली.

त्यांनी मुंबई येथून पदवी व कायद्याची पदवी घेतली. १८६६ मध्ये ते पुण्यात आले आणि पुढे तेथेच त्यांनी आपले कार्य उभारले. आपल्या तरुणपणीच त्यांनी समाजातील रूढींविषयी प्रश्न विचारायला सुरुवात केली.

धर्मसुधारणा

१८६७ मध्ये आत्माराम पांडुरंग यांच्यासमवेत त्यांनी प्रार्थना समाजाची स्थापना केली. एकेश्वरवाद, मूर्तिपूजेचा विरोध आणि जातिभेदाचे उच्चाटन ही या समाजाची प्रमुख तत्त्वे होती.

रानडे यांनी सुधारणा टप्प्याटप्प्याने व्हाव्यात असे मत मांडले. त्यामुळे त्यांच्यावर काहींनी जहाल सुधारकांपेक्षा सौम्य भूमिका घेतल्याची टीका केली. तरीही समाजातील अंधश्रद्धा व जातिभेद नष्ट करण्यासाठी त्यांनी सातत्याने लेखन व भाषणे केली.

शिक्षणप्रसार

१८८५ मध्ये त्यांनी डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीच्या स्थापनेत पुढाकार घेतला. या संस्थेच्या माध्यमातून फर्ग्युसन महाविद्यालयासारख्या संस्था उभ्या राहिल्या.

विद्यार्थ्यांनी शिक्षण घेऊन देशसेवेसाठी पुढे यावे, यावर त्यांचा भर होता. गोपाळ कृष्ण गोखले, लोकमान्य टिळक व गोपाळ गणेश आगरकर अशा अनेक नेत्यांच्या घडणीत या संस्थेचा वाटा राहिला.

सामाजिक योगदान

स्त्रीशिक्षणाचा प्रसार, विधवा पुनर्विवाहाचे समर्थन आणि बालविवाहाचा विरोध हे त्यांच्या सुधारणांचे केंद्रबिंदू होते. रानडे यांनी रामाबाई यांच्याशी १८७३ मध्ये विवाह केला आणि त्यांना शिक्षण दिले; पुढे रामाबाई रानडे स्वतः समाजसुधारक म्हणून प्रसिद्ध झाल्या.

दुष्काळग्रस्तांसाठी मदत, शेतीसुधारणा आणि सहकारी पतपेढ्यांची गरज यांवरही त्यांनी भर दिला. १८९३ मध्ये ते मुंबई उच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती झाले आणि न्यायाधीश म्हणून त्यांनी आपली प्रतिष्ठा कायम ठेवली.

आर्थिक विचार

रानडे हे भारतीय अर्थशास्त्राच्या अभ्यासातील आघाडीचे विचारवंत होते. ब्रिटिश धोरणांमुळे भारतातील उद्योग व शेतीची होणारी घुसमट त्यांनी आपल्या लेखांतून दाखवून दिली.

त्यांचे अर्थशास्त्रविषयक निबंध (Essays on Indian Economics) पुस्तकरूपाने प्रसिद्ध झाले. राष्ट्रीय उद्योगांना राजाश्रय मिळाला पाहिजे, शेतीसुधारणा व्हावी आणि सहकारी पतपेढ्यांची उभारणी व्हावी, असे ते म्हणत.

सार्वजनिक सभा आणि इंडियन नॅशनल सोशल कॉन्फरन्स या संस्थांच्या माध्यमातून त्यांनी आपल्या विचारांचा प्रसार केला. रानडे यांचे कार्य एकाच व्यक्तीने अनेक क्षेत्रे सांभाळण्याचे उदाहरण आहे. न्यायाधीश, शिक्षणतज्ज्ञ, अर्थशास्त्रज्ञ आणि समाजसुधारक अशा सर्व भूमिकांत त्यांनी प्रामाणिकपणा कायम ठेवला. त्यांच्या विचारांचा वारसा पुढे गोखले व रामाबाई रानडे यांनी पुढे नेला.

वारसा

रानडे यांनी लिहिलेला 'मराठ्यांच्या सत्तेचा उदय' (Rise of Maratha Power) हा ग्रंथ मराठ्यांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा मानला जातो. तो त्यांच्या निधनानंतर प्रसिद्ध झाला.

त्यांचे १६ जानेवारी १९०१ रोजी पुण्यात निधन झाले. विचारस्वातंत्र्य, संयम आणि समाजहित ही त्यांची वैशिष्ट्ये पुढील पिढ्यांसाठी आदर्श ठरली.

संदर्भ

1. महादेव गोविंद रानडे — मराठी विकिपीडिया
2. Mahadev Govind Ranade — English Wikipedia
3. महाराष्ट्र शासन

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६