स्वर्णमंदिर

स्वर्णमंदिर हे पंजाबमधील अमृतसर शहरातील शीख धर्माचे सर्वांत पवित्र स्थळ आहे. या गुरुद्वाराचे अधिकृत नाव हरमंदिर साहिब असून श्री दरबार साहिब असेही ते ओळखले जाते. इ.स. १५७७ मध्ये चौथे शीख गुरू राम दास यांनी येथील पवित्र सरोवराचे काम पूर्ण केले. पुढे पाचवे गुरू अर्जन देव यांनी मंदिराचे बांधकाम पूर्ण केले. इ.स. १६०४ मध्ये त्यांनी येथे आदि ग्रंथाची प्रतिष्ठापना केली. इ.स. १८३० मध्ये महाराजा रणजितसिंग यांनी गाभाऱ्यावर सुवर्णपत्र चढवले, त्यामुळे या स्थळाला स्वर्णमंदिर हे नाव पडले. आज हे स्थळ दररोज लाखो भाविक व पर्यटकांना आकर्षित करते.

माहिती

मंदिराची इमारत अमृत सरोवराच्या मध्यभागी असलेल्या एका व्यासपीठावर उभी आहे. या व्यासपीठाचे क्षेत्रफळ सुमारे ४५० चौरस मीटर आहे. मंदिराच्या चारही बाजूंना प्रवेशद्वारे असून ती सर्व दिशांना खुली आहेत. या रचनेतून सर्व धर्मांतील लोकांना समान प्रवेश असावा हा विचार व्यक्त होतो. मंदिराची पातळी आजूबाजूच्या जमिनीपेक्षा काही पायऱ्या खाली आहे, त्यामुळे आत जाताना भाविकाला नम्रतेची जाणीव होते, असे सांगितले जाते.

मंदिराच्या परिसरात जलियनवाला बाग, अकाल तख्त व संग्रहालय अशी इतर स्थळे आहेत. मंदिराच्या बाहेरून येणाऱ्या मार्गावर घड्याळमनोरा उभा आहे. या भागातील बाजारपेठांत पारंपरिक वस्तू व गुरबाणीची पुस्तके विकली जातात. संपूर्ण परिसर स्वच्छ ठेवण्यासाठी स्वयंसेवकांची स्वतंत्र व्यवस्था आहे.

स्थापना आणि इतिहास

तिसरे गुरू अमर दास यांनी या भागात नव्या वस्तीची कल्पना मांडली आणि राम दास यांना जमीन शोधण्याचे काम दिले. १५७४ मध्ये गुरू राम दास गादीवर आल्यानंतर त्यांनी येथे नगर वसवले आणि सरोवराचे काम सुरू केले. इ.स. १५७७ मध्ये सरोवराचे काम पूर्ण झाले आणि या नगराचे नाव अमृतसर असे पडले.

गुरू अर्जन देव यांनी मंदिराचे बांधकाम पूर्ण केले आणि १६०४ मध्ये आदि ग्रंथाची प्रतिष्ठापना केली. पुढील शतकांत मुघल व आफगाण आक्रमणांमध्ये हे मंदिर अनेक वेळा ध्वस्त झाले आणि शीख समाजाने ते पुन्हा उभारले. १८०२ मध्ये महाराजा रणजितसिंग यांनी अमृतसर आपल्या अधिकारात घेतल्यानंतर मंदिराच्या नूतनीकरणाचा निर्णय घेतला.

या काळात मंदिराच्या व्यवस्थापनासाठी स्वतंत्र अधिकारी नेमण्यात आले आणि देखभालीसाठी जमिनीची देणगी दिली गेली. पुढील शतकांत शीख समाजाच्या धार्मिक संस्थांनी या स्थळाची जबाबदारी सांभाळली. आजचे व्यवस्थापन शिरोमणी गुरुद्वारा प्रबंधक समितीकडे आहे.

हरमंदिर साहिब आणि सरोवर

अमृत सरोवर हे मंदिराभोवतीचे पवित्र जलाशय आहे. भाविक या सरोवरात स्नान करून पवित्रतेची भावना व्यक्त करतात. सरोवराभोवती संगमरवरी मार्ग असून भाविक त्या मार्गाने प्रदक्षिणा घालतात. या मार्गावरून मंदिराचे प्रतिबिंब पाण्यात दिसते आणि ते या स्थळाचे विशेष दृश्य मानले जाते.

मंदिराच्या गाभाऱ्यात गुरू ग्रंथ साहिब ठेवलेले आहेत. दिवसभर येथे शबद कीर्तन चालू असते आणि ते संपूर्ण परिसरात ऐकू येते. भाविकांना गाभाऱ्याजवळ जाण्यासाठी रांगेत उभे राहावे लागते. मंदिराच्या आत प्रवेश करण्यापूर्वी पाय धुवावे लागतात आणि डोके झाकावे लागते.

सुवर्ण आवरण

महाराजा रणजितसिंग यांनी १८०९ मध्ये मंदिराचे संगमरवर व तांब्यात नूतनीकरण केले. १८३० मध्ये त्यांनी गाभाऱ्यावर सुवर्णपत्र चढवले. या काळात मंदिराच्या वरच्या भागांवर मोठ्या प्रमाणात सुवर्ण लावण्यात आले. सध्याच्या घुमटावर सुमारे ४०० किलो सुवर्ण असून वरच्या भागावर सुमारे ७५० किलो सुवर्ण असल्याची नोंद आहे.

सुवर्णाच्या आवरणामुळे मंदिर सूर्यप्रकाशात व रात्रीच्या प्रकाशात चमकदार दिसते. या सुवर्णपत्रांवर काही ठिकाणी गुरबाणीतील ओळी कोरलेल्या आहेत. आवरणाची देखभाल नियमितपणे केली जाते आणि आवश्यक तेथे दुरुस्ती केली जाते. सुवर्णाचे हे आवरण या स्थळाचे ओळखचिन्ह बनले आहे.

वास्तुकला

मंदिराच्या वास्तुकलेत इस्लामी व हिंदू शैलींचा प्रभाव दिसतो. मंदिराचा घुमट व कमानी या रचना त्या काळातील स्थापत्य परंपरांशी जोडलेल्या आहेत. आतील भागात रंगीत भित्तिचित्रे व फुलांची नक्षी कोरलेली आहे. संगमरवरी फरसबंदीवर बारीक काम केलेले आहे.

मंदिराच्या छतावरील घुमटाचा आकार कमळासारखा असल्याचे वर्णन केले जाते. घुमटाभोवती लहान कळस व अलंकार आहेत. मंदिराच्या प्रवेशद्वारांवर कमानी असून त्यांवर रंगीत काम केलेले आहे. रात्रीच्या वेळी मंदिरावरील दिवे पाण्यात प्रतिबिंबित होतात.

मंदिराच्या बाहेरील भागात दोन मजली रचना असून वरच्या मजल्यावर घुमट आहे. मंदिराभोवतीच्या मार्गावर जाळीदार कठडे असून त्यांवर नक्षीकाम आहे. परिसरात घड्याळमनोरा, संग्रहालय व प्रशासकीय कार्यालये आहेत. या सर्व इमारती एकाच परिसरात असल्यामुळे संपूर्ण भाग एका धार्मिक संकुलासारखा दिसतो.

अकाल तख्त

अकाल तख्त हे शीख धर्मातील अधिकाराच्या पाच प्रमुख केंद्रांपैकी एक आहे. हे स्थळ मंदिराच्या समोरच असून तेथून धार्मिक व राजकीय निर्णय जाहीर केले जातात. अकाल तख्तची स्थापना सहावे गुरू हरगोबिंद यांनी केली, असे परंपरेत सांगितले जाते. या इमारतीवरही सुवर्णाचे आवरण आहे.

अकाल तख्तच्या आवारात शीख परंपरेतील महत्त्वाच्या घटनांची स्मरणचिन्हे आहेत. येथे होणाऱ्या निर्णयांना शीख समाजात मोठे महत्त्व असते. इमारतीच्या वरच्या भागातून संपूर्ण सरोवराचे व मंदिराचे दृश्य दिसते. परिसरात शस्त्रास्त्रांचे प्रदर्शनही ठेवलेले आहे.

अकाल तख्तजवळील मैदानात संमेलने व सांस्कृतिक कार्यक्रम होतात. येथे होणाऱ्या निर्णयांची नोंद ठेवण्याची प्रथा आहे. इमारतीच्या आतील भागात जुन्या हत्यारांची व चित्रांची मांडणी केलेली आहे.

लंगर परंपरा

या गुरुद्वारातील लंगर हे शीख परंपरेतील सेवेचे प्रमुख उदाहरण आहे. येथे दररोज सुमारे एक लाख भाविकांना मोफत शाकाहारी जेवण दिले जाते. जेवण मंदिराच्या पूर्वेस असलेल्या मोठ्या सभागृहात वाढले जाते. सर्व लोक जमिनीवर एकाच रांगेत बसून जेवण घेतात, ज्यामुळे समतेचा संदेश मिळतो.

लंगरचे अन्न स्वयंसेवक तयार करतात आणि वाढतात. या कामात सहभागी होण्यासाठी देश-विदेशांतून लोक येतात. लंगरचे स्वयंपाकघर दिवसाचे चोवीस तास सुरू असते. या सेवेमुळे धर्म, जात व आर्थिक स्थिती यांचा भेद न करता सर्वांना अन्न मिळते.

लंगरसाठी लागणारा पदार्थ भाविकांच्या देणगीतून व शेतकऱ्यांच्या सहकार्याने येतो. स्वयंपाकघरात मोठ्या प्रमाणात भांडी व आधुनिक सुविधा आहेत. जेवणानंतर भांडी स्वच्छ करण्याचे कामही स्वयंसेवकच करतात. ही परंपरा शीख धर्माच्या सेवेच्या तत्त्वाचे प्रतीक मानली जाते.

जागतिक वारसा आणि पर्यटन

स्वर्णमंदिराचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या तात्पुरत्या यादीत प्रस्तावित करण्यात आला आहे. दररोज सुमारे दीड लाख लोक येथे भेट देतात, त्यामुळे हे जगातील सर्वाधिक भेट दिल्या जाणाऱ्या धार्मिक स्थळांपैकी एक बनले आहे. वैशाखी, गुरू नानक जयंती व दिवाळी या सणांना येथे विशेष गर्दी होते.

परिसरात प्रवेश मोफत असून भेटीसाठी वेळेचे बंधन नाही. भाविकांनी डोके झाकणे व पाय धुणे आवश्यक असते. परिसरात जूते ठेवण्याची व सामान साठवण्याची सोय आहे. मंदिराच्या जवळ जलियनवाला बाग व इतर ऐतिहासिक स्थळे असल्यामुळे पर्यटक अनेक ठिकाणे एकाच भेटीत पाहू शकतात.

संदर्भ

1. इन्क्रेडिबल इंडिया — श्री हरमंदिर साहिब
2. युनेस्को जागतिक वारसा केंद्र — तात्पुरती यादी
3. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — स्वर्णमंदिर

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६