फॉर्म्युला वन

फॉर्म्युला वन ही एकल आसनाच्या (सिंगल सीट) शर्यतीच्या गाड्यांची जागतिक स्पर्धा आहे. ही मोटार शर्यतींची सर्वोच्च श्रेणी मानली जाते. तिचे नियंत्रण आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघाकडे असून या संघटनेने १९४६ मध्ये फॉर्म्युला वनसाठी इंजिन व चेसिसचे नियम ठरवले. पहिली जागतिक चालक अजिंक्यपद स्पर्धा १९५० मध्ये झाली आणि तिची पहिली शर्यत इंग्लंडमधील सिल्व्हरस्टोन येथे १३ मे १९५० रोजी झाली. स्पर्धा वर्षभरात अनेक ग्रांप्रीमध्ये विभागलेली असते. प्रत्येक ग्रांप्री तीन दिवस चालते आणि त्यात सराव, पात्रता फेरी व मुख्य शर्यत असते. फॉर्म्युला वनमध्ये चालकांचे आणि कार निर्मात्यांचे असे दोन स्वतंत्र अजिंक्यपद आहेत. भारतात २०११ ते २०१३ या काळात ग्रेटर नोएडा येथील बुद्ध आंतरराष्ट्रीय सर्किटवर भारतीय ग्रांप्री झाली.

माहिती

फॉर्म्युला वनची शर्यत बंदिस्त सर्किटवर होते. सर्किटमध्ये सरळ मार्ग, वळणे आणि उंच-सखल भाग असतात. एका शर्यतीचे अंतर साधारणपणे तीनशे किलोमीटरच्या आसपास असते.

२०२६ च्या हंगामापासून कॅडिलॅक संघाच्या प्रवेशामुळे फॉर्म्युला वनमध्ये अकरा संघ आणि बावीस चालक सहभागी होतात. प्रत्येक संघ दोन कार उतरवतो. शर्यतीपूर्वी पात्रता फेरीत सर्वात वेगवान वेळ नोंदवणारा चालक पहिल्या स्थानावरून शर्यत सुरू करतो.

गुणतालिकेत पहिल्या दहा स्थानांवरील चालकांना गुण मिळतात. विजेत्याला पंचवीस गुण मिळतात. या पद्धतीमुळे सातत्य राखणे अजिंक्यपदासाठी महत्त्वाचे ठरते.

इतिहास आणि सुरुवात

दुसऱ्या महायुद्धापूर्वी युरोपमध्ये ग्रांप्री शर्यतींची परंपरा होती. १९४६ मध्ये महासंघाने एकसमान नियम तयार केले आणि या श्रेणीला फॉर्म्युला वन असे नाव मिळाले.

१९५० मध्ये पहिले जागतिक अजिंक्यपद खेळले गेले. त्यात सहा युरोपीय शर्यती आणि अमेरिकेतील इंडियानापोलिस ५०० चा समावेश होता. पहिले विजेते ज्युसेप्पे फारिना ठरले.

१९५० च्या दशकात अल्फा रोमियो, फेरारी आणि मासेराती या इटालियन कार निर्मात्यांचे वर्चस्व होते. जुआन मॅन्युएल फांजियो यांनी त्या काळात पाच अजिंक्यपदे जिंकली.

ग्रांप्री आणि स्पर्धेचे स्वरूप

एका हंगामात साधारणपणे वीसपेक्षा जास्त ग्रांप्री जगभरातील वेगवेगळ्या देशांत होतात. शर्यतीचा दिवस सहसा रविवार असतो.

शर्यतीत कारमध्ये बिघाड झाल्यास किंवा अपघात झाल्यास सुरक्षा कार मैदानात येते आणि शर्यत मंदावली जाते. या काळात चालक आपली स्थिती टिकवू शकत नाहीत आणि त्यामुळे रणनीती बदलते.

कार आणि अभियांत्रिकी

फॉर्म्युला वनच्या कार अत्यंत प्रगत अभियांत्रिकीचे उदाहरण मानल्या जातात. कारचे वजन कमी ठेवण्यासाठी कार्बन फायबरसारखे हलके व मजबूत साहित्य वापरले जाते.

२०२६ च्या नियमांनुसार कारमध्ये १.६ लिटर क्षमतेचे V6 टर्बो-हायब्रिड इंजिन वापरले जाते. या नव्या पॉवर युनिटमध्ये विद्युत शक्तीचा वाटा मोठ्या प्रमाणात वाढवला आहे आणि अंतर्गत ज्वलन इंजिन व विद्युत मोटर यांच्याकडून जवळपास समान प्रमाणात शक्ती मिळण्याची रचना आहे. MGU-H यंत्रणा काढून टाकण्यात आली असून MGU-K ची क्षमता वाढवण्यात आली आहे.

कारची रचना हवेच्या प्रवाहावर अवलंबून असते. या प्रवाहामुळे कार रस्त्याला चिकटून राहते आणि वळणांत वेग टिकवता येतो. प्रत्येक सर्किटसाठी कारची रचना व सेटिंग वेगळी ठेवली जाते.

शर्यतीचा निकाल केवळ कारच्या वेगावर ठरत नाही. टायरची निवड, इंधनाचे प्रमाण आणि थांब्यांचे वेळापत्रक हेही महत्त्वाचे ठरते. वेगवेगळ्या टायर संयोजनांमुळे वेगळी रणनीती आखली जाते.

पावसाच्या स्थितीत शर्यत पूर्णपणे बदलते. ओल्या रस्त्यासाठी स्वतंत्र टायर वापरले जातात. अशा वेळी चालकाची क्षमता आणि संघाचा निर्णय यांची कसोटी लागते.

पात्रता फेरीतील क्रमांक सुरुवातीच्या स्थानासाठी महत्त्वाचा असतो. सर्किटवर ओव्हरटेक करणे कठीण असल्याने पुढील स्थान मिळवणे फायद्याचे ठरते. यामुळे पात्रतेतही तीव्र स्पर्धा होते.

संघ आणि अजिंक्यपद

प्रत्येक संघाकडे अभियंते, डेटा विश्लेषक आणि रणनीती तज्ज्ञांचा मोठा गट असतो. शर्यतीदरम्यान हा गट रेडिओद्वारे चालकाला सूचना देतो.

चालकांचे अजिंक्यपद वैयक्तिक गुणांवर ठरते, तर कार निर्मात्यांचे अजिंक्यपद संघाच्या दोन्ही कारच्या एकत्रित गुणांवर ठरते. हे दुसरे अजिंक्यपद १९५८ पासून दिले जाते.

मिखाएल शुमाखर आणि लुईस हॅमिल्टन या दोघांनी प्रत्येकी सात वेळा चालकांचे अजिंक्यपद जिंकले आहे. फेरारी हा संघ सर्वाधिक काळ स्पर्धेत सहभागी राहिलेल्या संघांपैकी एक आहे.

सुरक्षा

सुरुवातीच्या काळात सुरक्षेकडे फारसे लक्ष दिले जात नव्हते. १९६० व १९७० च्या दशकातील अपघातांनंतर नियम कडक करण्यात आले. चालकांनीही सुरक्षेसाठी आवाज उठवला.

आज चालकांसाठी अग्निरोधक कपडे, मजबूत हेल्मेट आणि डोके व मान सुरक्षित ठेवणारी HANS प्रणाली वापरणे बंधनकारक आहे. सर्किटवर वैद्यकीय पथक आणि हेलिकॉप्टरची सोय असते.

२०१८ पासून कॉकपिटवर हॅलो नावाचे संरक्षक कवच बसवले जाते. यामुळे उडणाऱ्या वस्तूंपासून चालकाचे डोके सुरक्षित राहते. या बदलानंतर अनेक गंभीर अपघातांत चालक बचावले आहेत.

भारत आणि फॉर्म्युला वन

भारतातील नारायण कार्तिकेयन आणि करुण चंदोक यांनी फॉर्म्युला वनमध्ये सहभाग घेतला. २०११ ते २०१३ या काळात ग्रेटर नोएडा येथे भारतीय ग्रांप्री झाली.

फोर्स इंडिया या नावाने भारतीय मालकीचा संघ काही वर्षे स्पर्धेत होता. या संघाने अनेक शर्यतींमध्ये गुण मिळवले. पुढे संघाचे नाव व मालकी बदलली.

भारतातील शर्यत बंद झाल्यानंतरही या खेळाचे प्रेक्षक वाढले आहेत. दूरचित्रवाणी प्रसारणामुळे आणि भारतीय चालकांच्या सहभागामुळे या खेळाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलला.

टीका आणि आव्हाने

फॉर्म्युला वनवर खर्चाच्या मोठ्या प्रमाणावर टीका होते. संघांना कार विकसित करण्यासाठी प्रचंड रक्कम खर्च करावी लागते. यामुळे लहान संघांना स्पर्धात्मक राहणे कठीण होते.

खर्चावर मर्यादा घालण्याचे नियम अलीकडच्या वर्षांत लागू झाले आहेत. यामुळे स्पर्धा अधिक समतोल होईल, अशी अपेक्षा व्यक्त होते.

हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर स्पर्धेच्या पर्यावरणीय परिणामांवरही प्रश्न उपस्थित होतात. प्रवास आणि सर्किट बांधणी यांचा परिणाम कमी करण्यासाठी उपाय शोधले जात आहेत.

फॉर्म्युला वनचे प्रसारण जगभरातील अनेक देशांत होते. या खेळाचे प्रेक्षक प्रामुख्याने युरोप, अमेरिका आणि आशियातील शहरी भागांत केंद्रित आहेत.

सोशल मीडियामुळे चालकांची लोकप्रियता वाढली आहे. संघांनीही चाहत्यांशी थेट संवाद साधण्यासाठी स्वतंत्र व्यासपीठे तयार केली आहेत.

तिकिटांचे दर आणि प्रवासाचा खर्च यामुळे सामन्यास प्रत्यक्ष उपस्थित राहणे सर्वांसाठी शक्य होत नाही. यामुळे दूरचित्रवाणी प्रसारणाचे महत्त्व वाढते.

तंत्रज्ञानाचा विकास रस्त्यावरील गाड्यांनाही उपयोगी ठरतो. ऊर्जा पुनर्प्राप्ती आणि हलक्या साहित्यांचे तंत्रज्ञान पुढे सामान्य वाहनांत आले आहे.

संघांतील अभियंत्यांची कारकीर्द ही या खेळाचे महत्त्वाचे अंग बनले आहे. अनेक अभियंते पुढे अन्य उद्योगांत जातात.

स्पर्धेच्या नियमांत सातत्याने बदल होत असतात, त्यामुळे संघांना दर काही वर्षांनी कार पूर्णपणे नव्याने विकसित करावी लागते.

स्पर्धेचे आयोजन करणाऱ्या संस्था आणि महासंघ यांच्यातील करारांतून प्रसारण व वितरणाचे अधिकार ठरतात.

संदर्भ

1. फॉर्म्युला वन — अधिकृत संकेतस्थळ
2. आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ
3. ब्रिटानिका — फॉर्म्युला वन
4. सुरक्षा उपायांचा इतिहास
5. फॉर्म्युला वनचा इतिहास

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६