बीजिंगचे निषिद्ध शहर

निषिद्ध शहर हे चीनच्या बीजिंग शहराच्या मध्यभागी असलेले माजी शाही राजवाड्याचे संकुल आहे. इ.स. १४०६ ते १४२० या काळात मिंग राजवंशाच्या याँगले सम्राटाने हे संकुल उभारले. सुमारे पाचशे वर्षे हे ठिकाण चीनच्या राजकीय सत्तेचे केंद्र होते. येथे मिंग वंशाचे १४ आणि क्विंग वंशाचे १० असे एकूण २४ सम्राट राज्य करत होते. संकुलाच्या आतील भागात राहण्याची परवानगी केवळ सम्राट, त्याचे कुटुंबीय आणि निवडक अधिकाऱ्यांना होती, यामुळेच याला निषिद्ध शहर असे नाव पडले. आज हे संकुल पॅलेस म्युझियम अर्थात राजवाडा संग्रहालय म्हणून जनतेसाठी खुले आहे. १९८७ मध्ये युनेस्कोने या संकुलाची जागतिक वारसा स्थळ म्हणून नोंद केली.

माहिती

निषिद्ध शहराचा आयताकृती परिसर उत्तर-दक्षिणेस सुमारे ९६१ मीटर आणि पूर्व-पश्चिमेस सुमारे ७५३ मीटर पसरलेला आहे. या परिसराचे क्षेत्रफळ सुमारे ७२ हेक्टर आहे. आजही येथे ९८० इमारती शाबूत आहेत आणि त्यांमध्ये सुमारे ८,८८६ खोल्यांचे विभाग आहेत. लोकपरंपरेत खोल्यांची संख्या ९,९९९ असल्याचे सांगितले जाते, परंतु केलेल्या सर्वेक्षणांत ती संख्या कमी आढळली आहे, त्यामुळे ती आकडेवारी परंपरागत म्हणूनच पाहिली जाते. राजवाड्याचे नियोजन एका मध्यवर्ती अक्षरेषेवर आधारित आहे. पुढील भागात औपचारिक दरबाराची सभागृहे आणि मागील भागात सम्राटाचे व कुटुंबाचे खाजगी निवास आहेत.

या संकुलाच्या भोवती जाड भिंत आणि पाण्याचा खंदक असल्यामुळे ते बाहेरच्या शहरापासून वेगळे दिसते. भिंतीच्या चारही कोपऱ्यांवर आणि मधल्या भागांत बुरुज आहेत. संकुलाच्या दक्षिणेस औपचारिक सभागृहे असलेला बाह्य भाग आणि उत्तरेस खाजगी निवास असलेला अंतर्गत भाग अशी दुहेरी रचना पारंपरिक चिनी विचारातील स्त्री-पुरुष तत्त्वांचे प्रतीक मानली जाते. संपूर्ण परिसर समतल जमिनीवर उभारला गेला असूनही उंचीच्या क्रमाने इमारती मांडल्यामुळे दूरून पाहताना स्तरित रचना दिसते.

तपशील	माहिती
बांधणीचा काळ	इ.स. १४०६–१४२०
बांधणारा सम्राट	मिंग वंशाचे याँगले सम्राट
परिसराचे क्षेत्रफळ	सुमारे ७२ हेक्टर
शाबूत इमारती	९८०
खोल्यांचे विभाग	सुमारे ८,८८६
संग्रहालयाची सुरुवात	इ.स. १९२५
जागतिक वारसा दर्जा	इ.स. १९८७

इतिहास

मिंग वंशाचा तिसरा सम्राट याँगले याने राजधानी नानजिंगहून बीजिंगला हलवण्याचा निर्णय घेतल्यानंतर १४०६ मध्ये नव्या राजवाड्याच्या बांधकामाला सुरुवात झाली. चौदा वर्षांनंतर १४२० मध्ये हे संकुल पूर्ण झाले. त्यानंतरच्या काळात १६४४ मध्ये मिंग राजवंशाचा अंत झाला आणि क्विंग वंशाने सत्ता घेतली, तेव्हा राजवाड्याचा काही भाग जळाला; पुढे तो पुन्हा उभारण्यात आला. क्विंग काळात येथे अनेक बदल झाले आणि बौद्ध व तिबेटी शैलीतील देवालयेही या परिसरात जोडली गेली. १९१२ मध्ये राजेशाही संपुष्टात आली, तरी शेवटचा सम्राट पुयी याला १९२४ पर्यंत या परिसरात राहण्याची परवानगी होती. त्यानंतरच्या वर्षी, म्हणजे १९२५ मध्ये, या संकुलाचे रूपांतर सार्वजनिक संग्रहालयात झाले.

बांधकामाच्या काळात या कामासाठी मोठ्या प्रमाणात कारागीर, सुतार आणि दगडी काम करणारे कामगार जमवण्यात आले होते, असे परंपरागत नोंदींत सांगितले जाते. संकुलाच्या बांधणीसाठी लागणारे मजबूत लाकूड दक्षिणेकडील जंगलांतून आणले जात असे. दगडी पाये आणि संगमरवरी कठडे यांचा वापर इमारतींना टिकाऊपणा देण्यासाठी करण्यात आला. पुढील शतकांत अनेक वेळा दुरुस्त्या झाल्या, कारण लाकडी बांधकाम आगीला बळी पडण्याची शक्यता नेहमीच राहिली आहे.

नगररचना आणि वास्तुकला

संकुलाची रचना ही पारंपरिक चिनी राजवाड्यांच्या नियोजनाचा आदर्श नमुना मानली जाते. संपूर्ण परिसर भिंतींनी आणि खंदकाने वेढलेला आहे, तर चारही बाजूंना प्रवेशद्वारे आहेत. मुख्य प्रवेशद्वार दक्षिणेकडील मेरिडियन गेट आहे. त्यापुढे औपचारिक सभागृहे, नंतर शाही निवास आणि शेवटी उत्तरेकडील बाग असे क्रमाने रचलेले स्वरूप दिसते. इमारती लाकडी खांबांवर उभ्या असून छतांना पिवळ्या रंगाच्या कौलांचे आवरण आहे; पिवळा रंग सम्राटाच्या सत्तेचे प्रतीक मानला जातो. प्रमुख इमारती कुशल वास्तुविशारद क्वाई शियांग यांच्या देखरेखीत उभारल्या गेल्या, असे नोंदी सांगतात. या संकुलाचा प्रभाव पूर्व आशियातील पुढील राजवाडे व धार्मिक इमारतींवर पडला आहे.

छतांची रचना ही या वास्तुकलेतील सर्वांत ठळक वैशिष्ट्य मानली जाते. प्रमुख इमारतींवर दुहेरी कौलांची छते असून त्यांच्या कडा वरच्या दिशेने वाकलेल्या आहेत. छताच्या कडेवर लाकडी आकृत्या आणि रंगीत नक्षीकाम कोरलेले असते. इमारतींची संख्या व उंची यांतून पदानुक्रम दाखवला जातो; सम्राटाच्या सभागृहाची उंची व रुंदी इतर इमारतींपेक्षा अधिक ठेवली गेली आहे. दरबाराच्या मैदानात दगडी पटांगणे असून पावसाचे पाणी वाहून जाण्यासाठी खाली गुप्त गटारांची व्यवस्था केलेली आहे.

प्रमुख इमारती

सर्वांत मोठी औपचारिक सभागृह म्हणजे सर्वोच्च सुसंवादाचा दरबार होय. येथेच सम्राटाचा राज्याभिषेक आणि महत्त्वाच्या राजकीय विधी होत. त्यामागे मध्यम सुसंवादाचा दरबार आणि सुसंवाद टिकवण्याचा दरबार आहेत. उत्तरेकडील खाजगी भागात सम्राट व राण्यांचे निवासस्थान, तसेच शाही बाग आहे. पूर्वेकडील भागात घड्याळे व मौल्यवान वस्तूंचे स्वतंत्र प्रदर्शनगृहे आहेत. संकुलात अनेक देवालयेही आहेत; त्यांमध्ये बौद्ध परंपरेतील देवतांची स्थापना आढळते.

राजवाडा संग्रहालय

१९२५ मध्ये स्थापन झालेल्या पॅलेस म्युझियमचा संग्रह मुख्यतः क्विंग काळातील शाही संग्रहावर आधारित आहे. आज संग्रहालयात सुमारे १८.६ लाख कलावस्तू असल्याची नोंद आहे. त्यांमध्ये चित्रे, चिनी मातीची भांडी, जेड दगडातील वस्तू, कांस्यपदके, शिक्के आणि शाही दैनंदिन वापरातील वस्तू यांचा समावेश होतो. १९३३ नंतर युद्धाच्या भीतीमुळे संग्रहाचा मोठा भाग सुरक्षित स्थळी हलवण्यात आला होता; त्यातील काही वस्तू पुढे तैवानमधील राष्ट्रीय राजवाडा संग्रहालयात गेल्या. संग्रहालयाचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन आज चीनच्या सांस्कृतिक वारसा विभागाच्या देखरेखीखाली चालते.

जागतिक वारसा आणि संवर्धन

युनेस्कोने १९८७ मध्ये बीजिंगच्या निषिद्ध शहराची आणि शेनयांगच्या क्विंग राजवाड्याची एकत्रित नोंद 'मिंग व क्विंग राजवंशांचे शाही राजवाडे' या नावाने जागतिक वारसा यादीत केली. जगात शाबूत असलेल्या प्राचीन लाकडी इमारतींचा सर्वांत मोठा समूह म्हणून युनेस्कोने या संकुलाचा उल्लेख केला आहे. २००५ मध्ये परिसराभोवतीचा संरक्षित क्षेत्र म्हणून मोठा पट्टा निश्चित करण्यात आला. लाकडी बांधकाम, दगडी पाये, छतांची रंगरंगोटी आणि प्रदर्शित वस्तू यांच्या संवर्धनासाठी स्वतंत्र नियमावली तयार करण्यात आली आहे. वाढत्या पर्यटकसंख्येमुळे इमारतींवरील भार मर्यादित ठेवण्यासाठी आगमन नियंत्रित करण्याची व्यवस्थाही करण्यात आली.

पर्यटन

निषिद्ध शहर हे चीनमधील सर्वाधिक पाहिले जाणारे पर्यटनस्थळ आहे. २०१२ नंतर दरवर्षी सरासरी सुमारे १.४ कोटी पर्यटक येथे भेट देतात. २०१९ मध्ये ही संख्या १.९ कोटींपेक्षा अधिक होती. पर्यटकांना प्रवेश तियनआनमेन चौकाच्या दिशेने असलेल्या दक्षिण प्रवेशद्वारातून मिळतो; उत्तरेकडील दरवाजा बहुधा बाहेर पडण्यासाठी वापरला जातो. संग्रहालय सोमवारी बंद असते आणि प्रवेश तिकिटांची आगाऊ नोंदणी आवश्यक असते. मोठ्या संख्येने येणारे अभ्यागत पाहता संकुलात पायी चालण्याचे अंतर बरेच असते, त्यामुळे भेटीचे नियोजन करून येणे सोयीचे ठरते.

पर्यटकांसाठी संकुलात मार्गदर्शक फलक, विश्रांतीस्थळे आणि पाण्याची सोय उपलब्ध आहे. अनेक अभ्यागत दक्षिणेकडून उत्तरेकडे जाणारा मुख्य मार्ग पार करतात, त्यामुळे सकाळच्या वेळी गर्दी कमी असते. हिवाळ्यातील थंडी व उन्हाळ्यातील उकाडा यामुळे भेटीसाठी योग्य ऋतू निवडणे महत्त्वाचे ठरते. संकुलाच्या उत्तरेस असलेल्या टेकडीवरून संपूर्ण राजवाड्याच्या छतांचे विहंगम दृश्य दिसते.

प्रतीकात्मक महत्त्व

निषिद्ध शहर हे चिनी समाजात सांस्कृतिक ओळखीचे प्रतीक मानले जाते. शाही काळात या परिसरातील वस्तू आणि इमारती यांच्याकडे राज्याच्या अधिकाराची खूण म्हणून पाहिले जात असे. आजही अधिकृत समारंभ आणि महत्त्वाच्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी या परिसराचा वापर केला जातो. २०२४ मध्ये बीजिंगच्या मध्यवर्ती अक्षरेषेचा समावेश जागतिक वारसा यादीत झाला; या अक्षरेषेचा केंद्रबिंदू हेच संकुल आहे. संग्रहालयाने आपल्या संग्रहाची माहिती डिजिटल स्वरूपात उपलब्ध करून दिली आहे, त्यामुळे संशोधकांना दुर्मीळ वस्तूंचा अभ्यास सुलभ झाला आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६