धीरूभाई अंबानी

धीरूभाई अंबानी हे रिलायन्स समूहाचे संस्थापक होते. त्यांचे पूर्ण नाव धीरजलाल हिराचंद अंबानी होते. त्यांचा जन्म २८ डिसेंबर १९३२ रोजी गुजरातमधील चोरवाड येथे झाला. त्यांनी १९५८ मध्ये व्यवसाय सुरू केला. १९७७ मध्ये त्यांनी रिलायन्सचे समभाग सामान्य गुंतवणूकदारांसाठी खुले केले. त्यांचे ६ जुलै २००२ रोजी निधन झाले. २०१६ मध्ये त्यांना मरणोत्तर पद्मविभूषण प्रदान करण्यात आला.

माहिती

धीरूभाईंचे वडील गावातील शाळेत शिक्षक होते. कुटुंबाची आर्थिक स्थिती साधारण होती. ते अडेन येथे काही वर्षे काम करत होते. तेथे त्यांनी व्यापाराची मूलतत्त्वे शिकली.

१९५८ मध्ये ते भारतात परतले. त्यांनी चंपकलाल दामाणी यांच्यासोबत भागीदारीत व्यवसाय सुरू केला. मुंबईत मस्जिद बंदर परिसरात त्यांचे पहिले कार्यालय होते. ते केवळ ३५० चौरस फूट जागेत होते.

सुरुवातीला ते येमेनला मसाले पाठवत आणि तेथून पॉलिएस्टर धागा आयात करत. हा व्यवसाय हळूहळू वाढत गेला.

उद्योग उभारणी

१९६६ मध्ये त्यांनी पहिली कापड गिरणी सुरू केली. पुढे त्यांनी कच्च्या मालाच्या उत्पादनाकडे वाटचाल केली. याला मागास एकात्मिकीकरण असे म्हटले जाते. म्हणजे तयार मालापासून कच्च्या मालापर्यंत स्वतःची साखळी उभारणे.

याच धोरणातून रिलायन्स पेट्रोरसायन क्षेत्रात उतरली. पुढे प्लास्टिक आणि वीज निर्मितीही त्यात जोडली गेली. ब्रिटानिका कोशानुसार रिलायन्स ही भारतातील पहिली खासगी कंपनी होती जी फॉर्च्युन ५०० यादीत आली.

१९७७ मध्ये राष्ट्रीयीकृत बँकांनी कर्ज देण्यास नकार दिला. त्यावेळी त्यांनी कंपनीचे समभाग सामान्य लोकांसाठी खुले केले. यामुळे भारतातील सामान्य गुंतवणूकदारांना भांडवली बाजाराची ओळख झाली.

त्यांच्या कार्यपद्धतीवर टीकेचे सूरही उमटले. सरकारी नियंत्रणांमधून मार्ग काढणे आणि स्पर्धकांवर दबाव आणणे याबाबत आरोप झाले. मात्र गुंतवणूकदारांचा विश्वास कायम राहिला.

सन्मान आणि मान्यता

१९९८ मध्ये त्यांना अमेरिकेतील व्हार्टन स्कूलचे डीन्स मेडल मिळाले. हा पुरस्कार मिळवणारे ते पहिले भारतीय ठरले. २००० मध्ये त्यांना मुंबई महानगरपालिकेचा प्रथम नागरिक पुरस्कार मिळाला.

त्याच वर्षी फिक्कीने त्यांना विसाव्या शतकातील भारतीय उद्योजक असे सन्मानित केले. चेमटेक फाउंडेशनने त्यांना शतकपुरुष पुरस्कार दिला. २००१ मध्ये त्यांना इकॉनॉमिक टाइम्सचा आजीवन कार्यगौरव पुरस्कार मिळाला.

२०१६ मध्ये भारत सरकारने त्यांना मरणोत्तर पद्मविभूषण जाहीर केला. हा व्यापार व उद्योग क्षेत्रासाठी देण्यात आलेला सन्मान होता. राष्ट्रपती प्रणव मुखर्जी यांच्या हस्ते त्यांच्या पत्नी कोकिलाबेन यांनी हा पुरस्कार स्वीकारला.

पद्मविभूषण हा पद्म पुरस्कारांमधील सर्वोच्च सन्मान आहे. तो 'असाधारण व विशिष्ट सेवेसाठी' दिला जातो. पद्म पुरस्कार १९५४ पासून दिले जातात आणि प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला जाहीर होतात.

वारसा आणि कौटुंबिक वारसा

२००२ मध्ये त्यांच्या निधनानंतर रिलायन्सची विभागणी झाली. मुखेश अंबानी यांच्याकडे रिलायन्स इंडस्ट्रीज आली. अनिल अंबानी यांच्याकडे रिलायन्स अनिल धीरूभाई अंबानी समूह आला.

त्यांच्या नावाने अनेक संस्था चालतात. धीरूभाई अंबानी आंतरराष्ट्रीय शाळा आणि रुग्णालये यांचा त्यात समावेश आहे. २००२ मध्ये त्यांच्या ७० व्या जयंतीनिमित्त टपाल तिकीट काढण्यात आले.

त्यांच्या जीवनकथेवर चित्रपट आणि पुस्तके आली आहेत. भारतातील तरुण उद्योजकांसाठी ते प्रेरणास्थान मानले जातात. त्यांनी भांडवली बाजारात सामान्य माणसाला सहभागी करण्याचे जे काम केले, ते त्यांचे सर्वात मोठे योगदान मानले जाते.

भांडवली बाजारातील बदल

धीरूभाईंनी सामान्य माणसाला भांडवली बाजारात आणले. त्यांच्या काळापूर्वी समभाग खरेदी करणे श्रीमंतांचेच काम मानले जात असे. त्यांनी छोट्या गुंतवणूकदारांसाठी योजना आखल्या.

कंपनीच्या वार्षिक सर्वसाधारण सभा मोठ्या प्रमाणात भरत असत. काही वेळा त्या क्रीडांगणात भरवल्या जात असत. हजारो गुंतवणूकदार त्यांना भेटायला येत असत.

या पद्धतीमुळे कंपनीला भांडवल उभे करणे सोपे झाले. मात्र त्यावर टीकेचे सूरही उमटले. काहींनी याला अतिशयोक्तीचा आणि भावनांचा वापर म्हटले.

असे असले तरी भारतीय उद्योगात भांडवली बाजाराचे महत्त्व वाढवण्याचे श्रेय त्यांना दिले जाते. अनेक कंपन्यांनी त्यांची पद्धत नंतर अवलंबली.

कुटुंब आणि उत्तराधिकार

१९८६ मध्ये त्यांना पक्षाघाताचा झटका आला. त्यानंतर त्यांच्या उजव्या हाताला काम करता येईना. तेव्हापासून त्यांनी कंपनीचा दैनंदिन कारभार मुलांकडे सोपवला.

मुखेश आणि अनिल अंबानी यांनी कंपनी सांभाळायला सुरुवात केली. धीरूभाई मात्र शेवटपर्यंत कंपनीवर लक्ष ठेवून होते. २००२ मध्ये त्यांना दुसरा झटका आला आणि ते कोमात गेले.

६ जुलै २००२ रोजी त्यांचे निधन झाले. त्यानंतर काही वर्षांत दोन्ही भावांमध्ये मालकीचा वाद निर्माण झाला. २००५ मध्ये समूहाची विभागणी झाली.

आज दोन्ही गट स्वतंत्रपणे काम करत आहेत. या विभागणीमुळे समूहाचे स्वरूप बदलले, पण दोन्ही कंपन्या मोठ्या झाल्या.

टीका आणि चर्चा

धीरूभाईंच्या कारभारावर अनेक टीका झाल्या. राजकीय संबंधांचा वापर केल्याचे आरोप झाले. स्पर्धकांवर दबाव आणल्याचाही आरोप होता.

या आरोपांची न्यायालयीन चौकशी झाली. काही प्रकरणांत त्यांची बाजू मान्य झाली. काहींत टीका कायम राहिली. ब्रिटानिका कोशातही या विषयाचा उल्लेख आहे.

गुंतवणूकदारांचा विश्वास मात्र कायम राहिला. कंपनीने दिलेला लाभांश आणि वाढीचा वेग यामुळे समभागधारक समाधानी होते.

धीरूभाईंची कथा भारतीय उद्योगजगतातील सर्वात चर्चिल्या जाणाऱ्या कथांपैकी एक आहे. यश आणि वाद अशा दोन्ही बाजूंनी ती समृद्ध आहे.

नावाचे जतन

मुंबईत त्यांच्या नावाने शाळा आणि रुग्णालये चालवली जातात. धीरूभाई अंबानी आंतरराष्ट्रीय शाळा या संस्थांचे उदाहरण आहे.

त्यांच्या जीवनावर पुस्तके आणि चित्रपट आले आहेत. या माध्यमातून त्यांची कथा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचली.

१९९८ मध्ये त्यांनी व्हार्टन स्कूलचे डीन्स मेडल स्वीकारले तेव्हा ते रिलायन्स कुटुंबाला समर्पित करतात, असे त्यांनी सांगितले. हे वक्तव्य त्यांच्या टीमभावनेचे उदाहरण मानले जाते.

२००२ मध्ये त्यांच्या ७० व्या जयंतीनिमित्त टपाल तिकीट काढण्यात आले. या तिकिटावर त्यांचे छायाचित्र आहे.

संदर्भ

1. Dhirubhai Ambani – Reliance founder profile
2. Awards and felicitation – Reliance Industries
3. Dhirubhai Ambani – Britannica
4. Dhirubhai Ambani – achievements timeline
5. Padma Awards – About (padmaawards.gov.in)

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६