दया पवार

दया पवार हे मराठीतील प्रसिद्ध कवी, कथालेखक आणि दलित साहित्य चळवळीतील महत्त्वाचे लेखक होते. 'बलुतं' हे त्यांचे आत्मचरित्र मराठी दलित साहित्यातील एक मैलाचा दगड मानले जाते. त्यांचे मूळ नाव दगडू मारुती पवार होते.

माहिती

वरील तारखा व वर्षे इ.स. १९३५ ते १९९६ या काळातील आहेत.

बालपण आणि शिक्षण

दया पवार यांचा जन्म १५ सप्टेंबर १९३५ रोजी अहमदनगर जिल्ह्यातील धामणगाव या गावी महार समाजात झाला. गावाच्या टोकावरील महारवाड्यात त्यांचे बालपण गेले.

त्यांचे वडील बंदरावर काम करत आणि आई मोटकं वेचण्याचे काम करीत असे. कुटुंबाची परिस्थिती अत्यंत हलाखीची होती आणि शिक्षण घेताना त्यांना जातीय भेदभावाचा प्रत्यक्ष अनुभव आला.

मुंबईत कामाठीपुरा परिसरातही त्यांनी काही वर्षे काढली. या अनुभवांनीच पुढे त्यांच्या साहित्याचा पाया घातला.

कार्यक्षेत्र

शिक्षण पूर्ण केल्यावर त्यांनी मुंबईत सरकारी सेवेत कारकून व प्रयोगशाळा सहाय्यक म्हणून काम केले. नोकरीबरोबरच त्यांनी लेखनाला सुरुवात केली.

१९६७ मध्ये त्यांची पहिली दलित कविता प्रसिद्ध झाली आणि पुढे ते दलित साहित्य चळवळीत सक्रिय झाले. साहित्य संमेलने, नियतकालिके व चर्चासत्रे यांच्या माध्यमातून त्यांनी या चळवळीला बळ दिले.

प्रमुख कामगिरी

१९७८ मध्ये प्रसिद्ध झालेले 'बलुतं' हे त्यांचे आत्मचरित्र. गावातील बलुतेदारी पद्धतीवर आणि जातीय भेदभावावर तीव्र प्रकाश टाकणारे हे पुस्तक वाचकांना हादरवून टाकणारे ठरले.

या पुस्तकाचे अनेक भाषांत झाले आणि त्यामुळे मराठी दलित आत्मचरित्राची परंपरा सुरू झाली. पुढे अनेक दलित लेखकांनी आपली आत्मचरित्रे लिहिली.

'कोंडवाडा' हा त्यांचा कवितासंग्रहही महत्त्वाचा मानला जातो आणि त्याला महाराष्ट्र शासनाचा पुरस्कार मिळाला. 'बलुतं'ला हाही राज्य पुरस्कार लाभला.

सामाजिक योगदान

दया पवार यांनी आपल्या लेखनातून जातीय उतरंडीचे वास्तव कोणत्याही आवरणाशिवाय मांडले. त्यांचे लेखन केवळ आक्रोश नव्हता, तर त्यातून समाजाचा शोधही घेतला गेला.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा त्यांच्यावर मोठा प्रभाव होता आणि पुढे त्यांनी बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला. सामाजिक समतेसाठीचे त्यांचे लेखन आजही प्रेरणादायी मानले जाते.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९९० मध्ये त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने गौरविण्यात आले. त्यांनी महाराष्ट्र शासनाच्या अनेक साहित्यिक समित्यांवरही काम केले आणि दलित साहित्याच्या संशोधन व प्रकाशन कार्यात योगदान दिले.

साहित्य आणि भाषांतर

कविता, कथा व आत्मचरित्र अशा तीनही प्रकारांत त्यांनी लेखन केले. 'कोंडवाडा' या संग्रहातील कवितांमध्ये झोपडपट्टीतील जीवनाचे कठोर वास्तव मांडले आहे.

१९६० च्या दशकात 'अस्मितादर्श'सारख्या नियतकालिकांतून त्यांच्या कविता प्रसिद्ध होऊ लागल्या आणि त्या दलित साहित्य चळवळीच्या आवाजाचा भाग बनल्या.

पुढील काळात त्यांनी बुद्धांच्या धम्मपदाचा मराठी पद्यानुवाद केला. त्यांचे लेखन वाचकांना झपाटून टाकणारे होते, असे समीक्षकांनी नमूद केले आहे. दया पवार यांचे लेखन आजच्या वाचकालाही थेट बोलते. जातीय भेदभावाचे स्वरूप काहीसे बदलले असले, तरी त्यांनी मांडलेले मूलभूत प्रश्न तसेच आहेत. त्यांच्या कवितांचे व 'बलुतं'चे अनेक भाषांत झाले असून परदेशातील विद्यापीठांतही त्यांच्या साहित्याचा अभ्यास होतो.

वारसा

२० डिसेंबर १९९६ रोजी नवी दिल्ली येथे त्यांचे निधन झाले. 'बलुतं' आजही महाविद्यालयांमध्ये वाचन व अभ्यासासाठी दिले जाते आणि मराठी दलित साहित्याचा अभिजात नमुना मानले जाते.

संदर्भ

1. दया पवार — मराठी विकिपीडिया
2. Daya Pawar — English Wikipedia
3. साहित्य अकादमी

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६