चिचेन इत्झा

चिचेन इत्झा हे मेक्सिकोच्या युकातान द्वीपकल्पावरील प्राचीन माया नगराचे अवशेष आहे. हे स्थळ युकातान राज्यातील तिनुम भागात असून ते राजधानी मेरिदापासून पूर्वेस आहे. नगराचे नाव माया भाषेतील शब्दांवरून आले असून त्याचा अर्थ इत्झा लोकांच्या विहिरीच्या काठावर असे होतो. इ.स. ६०० ते १२०० या काळात हे नगर या भागातील महत्त्वाचे राजकीय व धार्मिक केंद्र होते. नगराच्या उत्कर्षकाळात येथे सुमारे ५०,००० लोक राहत असल्याचा अंदाज आहे. येथील सर्वांत प्रसिद्ध इमारत म्हणजे एल कॅस्टिलो नावाचा पायरीचा पिरॅमिड. १९८८ मध्ये युनेस्कोने या स्थळाचा जागतिक वारसा यादीत समावेश केला.

माहिती

या परिसरात पायरीचे पिरॅमिड, देवालये, स्तंभांचे मंडप आणि खेळाचे मैदान अशा अनेक इमारती आहेत. बहुतांश इमारती दगडात बांधलेल्या असून त्यांवर कोरीव नक्षीकाम आहे. नगराच्या रस्त्यांना साकबे असे म्हणतात आणि ते दगडी पक्के मार्ग होते. या मार्गांनी नगराचे विविध भाग जोडलेले होते. परिसरात पाण्याच्या दोन नैसर्गिक विहिरी असून त्यांनी नगराच्या नावाला कारण दिले. या विहिरींमधूनच या भागातील भूमिगत पाण्याचा उपयोग होत असे.

या भागात नद्या नसल्यामुळे पाण्याचे स्रोत म्हणून विहिरींचे महत्त्व अत्यंत मोठे होते. विहिरी चुनखडीच्या खडकात तयार झालेल्या खोबणी असून त्या भूमिगत पाण्यापर्यंत पोहोचतात. नगराची वाढ याच पाण्याच्या उपलब्धतेवर अवलंबून होती. आजही परिसरातील काही विहिरी पर्यटकांसाठी खुल्या आहेत.

माया संस्कृती आणि इतिहास

चिचेन इत्झाची स्थापना या भागातील माया लोकांनी केली, असे बहुतांश संशोधक मानतात. नगराच्या विकासाचे दोन टप्पे स्पष्ट दिसतात. पहिल्या टप्प्यात येथे माया शैलीतील इमारती उभारल्या गेल्या. दहाव्या शतकात मध्य मेक्सिकोमधून आलेल्या तोल्तेक प्रभावामुळे नगराच्या वास्तुकलेत मोठा बदल झाला.

युकातान भागातील अनेक नगरांनी मिळून एक राजकीय संघ तयार केला होता, असे नोंदींत सांगितले जाते. या संघात चिचेन इत्झाचा समावेश होता. पुढील शतकांत या संघाचे महत्त्व कमी झाले आणि नगराचा ऱ्हास सुरू झाला. तेराव्या शतकानंतर हे नगर सोडून दिल्याचे पुरावे आढळतात, तरी काही काळ तेथे धार्मिक विधी होत असल्याचे संकेत आहेत.

एल कॅस्टिलो

एल कॅस्टिलो हा नऊ पायऱ्यांचा पिरॅमिड असून त्याच्या सर्वांत वरच्या भागात देवालय आहे. या पिरॅमिडची उंची सुमारे २४ मीटर असून त्याच्या चारही बाजूंना मोठ्या पायऱ्या आहेत. चारही बाजूंच्या पायऱ्यांना ९१ पायऱ्या आहेत आणि वरच्या व्यासपीठासह एकूण ३६५ पायऱ्या होतात. ही संख्या वर्षातील दिवसांच्या संख्येशी जुळते, त्यामुळे हे पिरॅमिड दिनदर्शिकेचे प्रतीक मानले जाते.

पिरॅमिडच्या पायऱ्यांच्या बाजूने मोठ्या सर्पाकृती दगडी शिल्पे आहेत. या शिल्पांना कुकुलकान या देवतेशी जोडले जाते. पिरॅमिडच्या खालील भागात जुन्या रचनेचे अवशेष आढळले असून त्यामध्ये कमी पायऱ्या असलेले आणखी एक देवालय आहे. या जुन्या देवालयाच्या आत जगुआरची लाल रंगाची मूर्ती व एक दगडी सिंहासन आढळले. या शोधांमुळे पिरॅमिडच्या बांधणीचे टप्पे समजण्यास मदत झाली. अशा अंतर्गत रचना असलेली इमारती या भागात दुर्मीळ मानल्या जातात. या अवशेषांवरून पिरॅमिड अनेक टप्प्यांत बांधला गेल्याचे दिसते.

खगोलशास्त्रीय रचना

वसंत व शरद विषुववृत्ताच्या दिवशी या पिरॅमिडवर विशिष्ट प्रकाशछायेचा प्रयोग दिसतो. उत्तरेकडील पायऱ्यांवर पडणारी सावली हळूहळू सर्पाच्या आकारात खाली सरकते आणि पायथ्याशी असलेल्या दगडी सर्पाच्या डोक्याला मिळते. हा प्रयोग माया लोकांच्या खगोलशास्त्रीय ज्ञानाचे उदाहरण मानला जातो.

परिसरात एल काराकोल नावाची गोलाकार इमारत आहे, जी वेधशाळा मानली जाते. या इमारतीतील खिडक्यांमधून आकाशातील विशिष्ट ताऱ्यांची हालचाल पाहता येत असे. माया लोकांनी सूर्यग्रहणाचा अंदाज लावण्याची पद्धत विकसित केली होती, असे अभ्यास सांगतात. या ज्ञानाचा उपयोग शेती व धार्मिक विधींचे नियोजन करण्यासाठी होत असे.

मोठे चेंडूचे मैदान

परिसरातील मोठे चेंडूचे मैदान मेसोअमेरिकेतील सर्वांत मोठ्या मैदानांपैकी एक मानले जाते. या मैदानाच्या दोन्ही बाजूंना उंच कडे असून त्यावर देवालये आहेत. मैदानाच्या भिंतींवर खेळाची दृश्ये व बलिदानाचे प्रसंग कोरलेले आहेत. खेळाच्या नियमांविषयी अनेक गृहीतके असली तरी त्यांचा अंतिम अर्थ अजूनही चर्चेचा विषय आहे.

या खेळात रबरी चेंडूचा वापर होत असे आणि खेळाडूंना तो कमरेचा वापर न करता हलवावा लागत असे. खेळाचे धार्मिक महत्त्व होते आणि तो समारंभाचा भाग मानला जात असे. काही नोंदींनुसार खेळानंतर विशिष्ट व्यक्तींचे बलिदान होत असे, तरी या प्रथेचे स्वरूप व व्याप्ती विवादित आहे.

मैदानाच्या भिंतींवरील कोरीव कामांत खेळाडूंच्या वेशभूषा व हालचाली स्पष्ट दिसतात. या चित्रांवरून खेळाच्या काही नियमांचा अंदाज करता येतो. मैदानाच्या एका टोकाला असलेल्या देवालयाचा संबंध खेळाच्या धार्मिक स्वरूपाशी जोडला जातो. या भागातील शिल्पे माया कलेचा उत्कृष्ट नमुना मानली जातात.

इतर इमारती आणि पवित्र विहीर

परिसरात योद्ध्यांचे देवालय, हजार स्तंभांचा समूह आणि जगुआरचे देवालय अशा इमारती आहेत. योद्ध्यांच्या देवालयाच्या प्रवेशद्वाराजवळ मोठी दगडी मूर्ती आहे. स्तंभांच्या मंडपात अनेक दगडी खांब असून त्यांनी मोठे छत सांभाळले होते. या भागातील नक्षीकामात माया व तोल्तेक शैलींचे मिश्रण दिसते.

नगरातील पवित्र विहीर हे धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थळ होते. या विहिरीत वस्तू व अर्पणे टाकली जात असल्याचे पुरावे उत्खननात आढळले. विहिरीच्या पाण्याचा उपयोग पिण्यासाठी व शेतीसाठी होत असे. या विहिरीभोवतीचा भाग नगराच्या सर्वांत जुन्या भागांपैकी एक मानला जातो.

जागतिक वारसा आणि संवर्धन

१९८८ मध्ये युनेस्कोने या स्थळाचा जागतिक वारसा यादीत समावेश केला. दगडी इमारतींची रचना, शिल्पकला आणि खगोलशास्त्रीय ज्ञान या आधारे हा दर्जा देण्यात आला. या स्थळाच्या संवर्धनासाठी मेक्सिकोच्या कायद्यानुसार विशेष संरक्षण लागू आहे. परिसरातील उत्खनन व दुरुस्तीचे काम पुरातत्त्व संस्थेच्या देखरेखीखाली चालते.

दगडी इमारतींवर हवामानाचा व पर्यटकांच्या स्पर्शाचा परिणाम होत असल्यामुळे काही भागांत प्रवेश बंद ठेवला जातो. पिरॅमिडवर चढण्यास मनाई असून त्यावरून उतरण्याची सोयही नाही. वनस्पतींची वाढ रोखण्यासाठी नियमित साफसफाई केली जाते. पावसाचे पाणी साचू नये म्हणून निचऱ्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे.

पर्यटन

हे स्थळ मेक्सिकोतील सर्वाधिक पाहिल्या जाणाऱ्या पुरातत्त्वीय स्थळांपैकी एक आहे. दररोज सुमारे ३,५०० पर्यटक येथे येतात आणि हंगामात ही संख्या ८,००० पर्यंत पोहोचते. विषुववृत्ताच्या दिवशी मोठी गर्दी होते. परिसरात मार्गदर्शक सेवा उपलब्ध असून स्थानिक माया भाषिक मार्गदर्शकही काम करतात.

पर्यटनासाठी येणाऱ्यांना उन्हापासून संरक्षण घेण्याची सूचना केली जाते, कारण येथील हवामान उष्ण असते. परिसरातील काही भागांत छायाचित्रणास मनाई आहे. स्थळाच्या जवळ निवास व भोजनाची सोय उपलब्ध आहे. स्थानिक हस्तकला विक्रीतून अनेक कुटुंबांना उत्पन्न मिळते.

पर्यटकांच्या संख्येवर मर्यादा घालण्याची आवश्यकता अधिकाऱ्यांनी व्यक्त केली आहे. दगडी पृष्ठभागावर पर्यटकांच्या हाताचा स्पर्श टाळण्यासाठी कठडे उभारण्यात आले आहेत. संवर्धनाच्या कामासाठी तिकिटांतील उत्पन्नाचा काही भाग वापरला जातो. स्थानिक समुदायाला संवर्धनाच्या निर्णयांत सहभागी करून घेण्याचा प्रयत्न सुरू आहे.

संदर्भ

1. युनेस्को जागतिक वारसा केंद्र — चिचेन इत्झा
2. मेक्सिकोची राष्ट्रीय मानववंशशास्त्र व इतिहास संस्था — चिचेन इत्झा
3. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — चिचेन इत्झा

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६