दौलताबाद किल्ला

दौलताबाद किल्ला छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील दौलताबाद गावात आहे. तो देवगिरी या नावानेही ओळखला जातो. शहराच्या वायव्येस सुमारे १६ किलोमीटर अंतरावर हा किल्ला आहे. किल्ला सुमारे २०० मीटर उंच शंक्वाकृती टेकडीवर वसलेला आहे. चारही बाजूंनी उभे कडे असल्याने तो जिंकणे कठीण होते. किल्ल्याच्या तटबंदीचा विस्तार सुमारे पाच किलोमीटर आहे. संपूर्ण परिसर सुमारे ९५ हेक्टरवर पसरलेला आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	छत्रपती संभाजीनगर
तालुका	खुलताबाद जवळ
उंची	सुमारे २०० मीटर टेकडी
जुने नाव	देवगिरी
बांधकाम	यादव काळ, सुमारे ११वे शतक
प्रसिद्ध रचना	चांद मिनार, चिनी महाल, अंधेरी मार्ग
तटबंदीचे टप्पे	कलकोट, महाकोट, अंबरकोट
संरक्षित क्षेत्र	सुमारे ९५ हेक्टर
सध्याची स्थिती	संरक्षित स्मारक
जवळचे शहर	छत्रपती संभाजीनगर

किल्ल्याचा आकार शंक्वाकृती असल्याने संरक्षणासाठी तो उत्तम होता. डोंगराचे उतार यादव काळात कापून उभे केले गेले. त्यामुळे काही ठिकाणी सुमारे ५० मीटर उभी भिंत तयार झाली.

इतिहास

किल्ल्याची स्थापना देवगिरीच्या यादवांनी केली. भिल्लम पंचम याच्या काळात हा भाग महत्त्वाचा बनला. पुढे १२९६ मध्ये अलाउद्दीन खिलजीने यादवांना पराभूत केले.

१३१२ नंतर दिल्ली सल्तनतीने देवगिरी आपल्या साम्राज्यात जोडले. १३२८ मध्ये मुहम्मद बिन तुघलक याने त्याचे नाव दौलताबाद ठेवले. त्याने आपली राजधानी दिल्लीहून येथे हलवण्याचा निर्णय घेतला.

राजधानी हलवण्यासाठी दिल्लीतील लोकांना दक्षिणेत आणण्यात आले. मात्र पाण्याच्या तीव्र टंचाईमुळे ही योजना टिकली नाही. काही वर्षांतच राजधानी पुन्हा दिल्लीला नेण्यात आली.

पुढे किल्ला बहमनी सल्तनतीकडे गेला. १४९९ नंतर अहमदनगरच्या निजामशाहीने तो ताब्यात घेतला. काही काळ तो तिची राजधानीही होता.

१६३३ मध्ये मोगलांनी चार महिन्यांच्या वेढ्यानंतर किल्ला जिंकला. औरंगजेबाने दक्षिणेचा कारभार याच किल्ल्यावरून पाहिला. काही काळ किल्ला मराठ्यांच्या ताब्यातही होता. १७२४ मध्ये तो हैदराबादच्या निजामांकडे गेला.

अंधेरी मार्ग

अंधेरी हा किल्ल्यातील प्रसिद्ध बोगदा आहे. तो खडकात कोरलेला असून वळणावळणाचा आहे. त्यात प्रकाश अत्यंत कमी पोहोचतो.

या मार्गात काही ठिकाणी जिने आणि खोटे वळणे आहेत. परिचित नसलेल्या शत्रूला दिशा सुटत होती. वरून गरम पदार्थ ओतण्याचीही व्यवस्था होती.

आज पर्यटकांना हा मार्ग पाहण्यास मिळतो. मात्र तो अरुंद आणि अंधारा आहे. तिथे जाताना काळजी घ्यावी लागते.

बांधणी व दरवाजे

किल्ल्याच्या संरक्षणाचे तीन टप्पे आहेत. कलकोट, महाकोट आणि अंबरकोट अशी त्यांची नावे आहेत. प्रत्येक टप्प्याभोवती स्वतंत्र तटबंदी आहे.

किल्ल्याभोवती खोल खंदक होता. खंदकात पाणी साचून राहत होते. काही नोंदींनुसार त्यात मगरी ठेवल्या जात होत्या.

प्रवेशद्वारांवर लोखंडी आकड्या बसवलेल्या होत्या. या आकड्यांमुळे युद्धहत्तींना दरवाजा तोडता येत नव्हता. दरवाजे वळणावळणाच्या मार्गाने जोडलेले होते.

किल्ल्यात एकच प्रवेश आणि निर्गम मार्ग ठेवला होता. खोटे दरवाजेही बांधले होते. त्यामुळे शत्रू चुकीच्या मार्गाने जाऊन अडकत होता.

किल्ल्यातील पाणी व्यवस्था

किल्ल्यावर पाण्याची सोय मर्यादित होती. म्हणूनच दिल्लीहून राजधानी हलवण्याची योजना टिकली नाही. टेकडीवर पावसाचे पाणी साचवण्यासाठी टाक्या बांधल्या गेल्या.

किल्ल्यात अनेक विहिरी आणि बावड्या आहेत. त्यात पायऱ्यांच्या बावड्यांचा समावेश आहे. या रचना खडकात कोरलेल्या आहेत.

पाण्याची गुणवत्ता आणि प्रमाण यावर किल्ल्याची टिकाऊपणा अवलंबून होती. लांबच्या वेढ्यात पाणी संपल्यास किल्ला सहज हाती येत होता. त्यामुळे पाण्याच्या साठवणुकीवर विशेष लक्ष दिले गेले.

इतर रचना

चांद मिनार हा किल्ल्याचा प्रसिद्ध स्तंभ आहे. तो सुमारे ६० मीटर उंच आहे. बहमनी काळात तो विजयस्तंभ म्हणून बांधला गेला.

चिनी महाल ही किल्ल्यातील इमारत आहे. ती पूर्वी राजवाडा होती. पुढे तिला कैदखाना म्हणून वापरण्यात आले.

किल्ल्यात जुनी विहिरी, स्नानगृह आणि दिवाणखाने आहेत. भारत माता मंदिर आणि हत्ती तलावही येथे आहेत. टेकडीवर बारादरी नावाची रचना आहे.

चढाई व पर्यटन

पायथ्यापासून शिखरापर्यंत चढाईस सुमारे एक तास लागतो. मार्ग खडकात कोरलेला असून अरुंद आहे. काही ठिकाणी जिने लागतात.

किल्ल्यावरून दख्खनच्या पठाराचे विस्तीर्ण दृश्य दिसते. पूर्वेस एलोराच्या डोंगरांचा भाग दिसतो. स्पष्ट हवामानात दूरची गावेही दिसतात.

किल्ल्यावर पाण्याची सोय मर्यादित आहे. उन्हाळ्यात पुरेसे पाणी सोबत न्यावे. किल्ल्यावर मुक्काम करण्यास मनाई आहे.

कसे पोहोचायचे

छत्रपती संभाजीनगरपासून रस्त्याने दौलताबाद गाठता येते. अंतर सुमारे १६ किलोमीटर आहे. राज्य परिवहन महामंडळाच्या बस नियमित चालतात.

जवळचे रेल्वे स्थानक छत्रपती संभाजीनगर आहे. जवळचे विमानतळही तिथेच आहे. मुंबई आणि पुण्याहून रस्त्याने प्रवास सोपा होतो.

जवळपासची स्थळे

एलोरा लेणी दौलताबादपासून जवळ आहेत. त्या जागतिक वारसा स्थळ आहेत. खुलताबाद आणि बीबी का मकबरा जवळ आहेत.

छत्रपती संभाजीनगर शहरात औरंगाबाद लेणी आणि पनचक्की आहे. परिसरात पाहण्यासारखी अनेक स्मारके आहेत.

सध्याची स्थिती

किल्ला भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाच्या संरक्षणाखाली आहे. तटबंदी आणि प्रमुख रचना बऱ्यापैकी टिकून आहेत. काही भागांची दुरवस्था झाली आहे.

चांद मिनार पर्यटकांसाठी बंद ठेवला आहे. किल्ल्यावर स्थानिक भाषेत माहितीफलक आहेत. संवर्धनासाठी नियमित देखभाल आवश्यक आहे.

पर्यटक व देखभाल

किल्ल्यावर दरवर्षी मोठ्या प्रमाणात पर्यटक येतात. एलोरा लेण्यांकडे जाणारे पर्यटक येथे थांबतात. त्यामुळे किल्ल्याचे महत्त्व वाढले आहे.

पुरातत्व विभागाने काही भागांची डागडुजी केली आहे. मात्र अनेक रचना अजूनही दुरवस्थेत आहेत. नियमित देखभालीची गरज आहे.

पर्यटन हंगाम व काळजी

ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी हा काळ सर्वोत्तम मानला जातो. त्यावेळी हवामान सौम्य असते. उन्हाळ्यात उकाडा तीव्र असतो.

अंधारा मार्गात काळजी घ्यावी. खडकावर चढू नये. कचरा परत घेऊन यावा आणि स्मारकांवर लिहू नये.

संरक्षणाची योजना

किल्ल्याचे संरक्षण अनेक टप्प्यांत विभागलेले होते. प्रत्येक टप्प्यावर स्वतंत्र तटबंदी आणि दरवाजे होते. शत्रूला प्रत्येक टप्पा वेगळा जिंकावा लागत होता.

खोटे दरवाजे आणि वळणावळणाचे मार्ग हे योजनेचे मुख्य अंग होते. शत्रू चुकीच्या मार्गाने गेल्यास सहज अडकत होता. यावरून मध्ययुगीन लष्करी विचारसरणी समजते.

किल्ल्याचा आकार शंक्वाकृती असल्याने वरून खाली दगडांचा वर्षाव करणे सोपे होते. तटबंदीवर सैनिकांची कायम तुकडी ठेवली जात होती.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६