चार्ल्स डार्विन

चार्ल्स डार्विन हे इंग्रजी निसर्गशास्त्रज्ञ होते ज्यांनी उत्क्रांतीचा सिद्धांत मांडला. त्यांचा जन्म १८०९ मध्ये इंग्लंडमधील श्रूसबरी येथे झाला. १८३१ ते १८३६ या काळात त्यांनी जहाजावरून जगभराचा प्रवास केला आणि त्यातून त्यांना अनेक महत्त्वाची निरीक्षणे करता आली. या निरीक्षणांच्या आधारे त्यांनी नैसर्गिक निवडीचा सिद्धांत मांडला. १८५९ मध्ये प्रकाशित झालेल्या "जातींच्या उत्पत्तीविषयी" या ग्रंथात त्यांनी हा सिद्धांत विस्ताराने मांडला. या ग्रंथामुळे जीवशास्त्राची दिशा कायमची बदलली. त्यांच्या कल्पनांना सुरुवातीला तीव्र विरोध झाला, परंतु पुढील दशकांत त्या विज्ञानात सर्वत्र स्वीकारल्या गेल्या.

माहिती

डार्विन यांचे वडील वैद्य होते आणि त्यांच्या कुटुंबात शिक्षणाला महत्त्व होते. त्यांचे आजोबा इरास्मस डार्विन हेही निसर्गाच्या अभ्यासात रुची ठेवणारे लेखक होते. डार्विन यांनी सुरुवातीला वैद्यकीय शिक्षण घेण्याचा प्रयत्न केला, परंतु शस्त्रक्रियांची दृश्ये पाहून ते अस्वस्थ होत आणि त्यांनी ते शिक्षण सोडले.

नंतर त्यांनी केंब्रिज विद्यापीठात धर्मशास्त्राचा अभ्यास सुरू केला. तिथे वनस्पतिशास्त्राचे प्राध्यापक जॉन हेन्स्लो यांच्या संपर्कात आल्याने त्यांची निसर्गाच्या अभ्यासाकडे ओढ निर्माण झाली. हेन्स्लो यांच्याच शिफारशीमुळे त्यांना बीगल जहाजावरील मोहिमेत स्थान मिळाले.

तपशील	माहिती
जन्म	सुमारे १२ फेब्रुवारी १८०९, श्रूसबरी
निधन	सुमारे १९ एप्रिल १८८२, डाउन हाऊस
प्रवास	एचएमएस बीगल, १८३१ ते १८३६
प्रमुख ग्रंथ	जातींची उत्पत्ती, १८५९
मुख्य संकल्पना	नैसर्गिक निवड
स्मारक	वेस्टमिन्स्टर अॅबी

बालपण आणि शिक्षण

लहानपणापासून डार्विन यांना कीटक, दगड आणि शंख गोळा करण्याची आवड होती. शाळेतील पारंपरिक अभ्यासापेक्षा त्यांना बाहेरच्या निरीक्षणात अधिक रुची होती. या सवयीमुळे पुढे त्यांच्या संशोधनाची पद्धत तयार झाली.

केंब्रिजमध्ये त्यांनी प्राणिशास्त्र, वनस्पतिशास्त्र आणि भूगर्भशास्त्र यांचा अभ्यास केला. भूगर्भशास्त्रज्ञ चार्ल्स लायल यांचा ग्रंथ त्यांनी प्रवासात वाचला आणि पृथ्वीचा इतिहास हळूहळू बदलत असतो, ही कल्पना त्यांनी स्वीकारली.

बीगल प्रवास

१८३१ मध्ये एचएमएस बीगल हे जहाज दक्षिण अमेरिकेच्या किनाऱ्याचा नकाशा तयार करण्यासाठी निघाले. डार्विन जहाजाचे अधिकृत निसर्गशास्त्रज्ञ नव्हते, तर कर्णधाराचे सहकारी म्हणून त्यांना प्रवासाची संधी मिळाली. या प्रवासात त्यांनी दक्षिण अमेरिका, गॅलापागोस बेटे, ऑस्ट्रेलिया आणि अनेक द्वीपांचा दौरा केला.

प्रवासात त्यांनी हजारो नमुने गोळा केले आणि भूगर्भीय रचनांची नोंद ठेवली. आंदोलन आणि समुद्री आजारामुळे त्यांना अनेकदा त्रास झाला, तरी त्यांनी निरीक्षणे चालू ठेवली. या प्रवासातील नोंदी पुढे त्यांच्या संपूर्ण कार्याचा पाया ठरल्या.

गॅलापागोस बेटांवर त्यांनी एकमेकांपासून वेगळ्या बेटांवर राहणाऱ्या पक्ष्यांच्या आणि कासवांच्या प्रजातींमधील फरक नोंदवले. या फरकांचे कारण समजून घेण्याचा प्रयत्न त्यांच्या मनात घोळत राहिला. आर्जेंटिनामध्ये सापडलेल्या विलुप्त प्राण्यांच्या अवशेषांनीही त्यांच्या विचारांना दिशा दिली. १८३८ मध्ये त्यांनी लोकसंख्यावाढीविषयीचा एक निबंध वाचला आणि त्यातून संघर्ष आणि टिकून राहण्याची कल्पना त्यांना सुचली. या कल्पनेवर आधारित सिद्धांत त्यांनी पुढील वीस वर्षे गुप्तपणे विकसित केला.

उत्क्रांती सिद्धांताची रचना

डार्विन यांच्या सिद्धांतानुसार जिवांच्या संततीत विविधता आढळते आणि स्रोत मर्यादित असल्याने स्पर्धा होते. ज्या जीवांकडे परिसरात टिकून राहण्यासाठी अनुकूल गुण असतात, ते अधिक संतती निर्माण करतात आणि ते गुण पुढील पिढीत जातात. या हळूहळू चालणाऱ्या प्रक्रियेतून नव्या प्रजाती तयार होतात.

याशिवाय त्यांनी कारंजांची रचना, बार्नाकल्सचे वर्गीकरण आणि ऑर्किडच्या फुलांची रचना यांवरही दीर्घकालीन अभ्यास केला. बार्नाकल्सवरील कामास त्यांनी आठ वर्षांहून अधिक काळ दिला. या तपशीलवार अभ्यासांमुळे त्यांच्या सिद्धांताला मजबूत आधार मिळाला.

१८५९ चा ग्रंथ

१८५८ मध्ये आल्फ्रेड रसेल वॉलेस यांनी स्वतःच्या सिद्धांताचा मसुदा डार्विन यांना पाठवला. त्यांच्या कल्पना जवळपास सारख्याच असल्याचे पाहून दोघांनी आपले शोधपत्र एकत्र सादर केले. १८५९ मध्ये डार्विन यांचा "जातींच्या उत्पत्तीविषयी" हा ग्रंथ प्रकाशित झाला आणि पहिल्या दिवसातच त्याची सर्व प्रती विकल्या गेल्या.

या ग्रंथात त्यांनी मानवाच्या उत्क्रांतीविषयी स्पष्ट विधान टाळले, परंतु सिद्धांताचा अर्थ तसाच होता. १८७१ मध्ये प्रकाशित झालेल्या "मानवाची उत्पत्ती" या ग्रंथात त्यांनी मानवाच्या उत्क्रांतीविषयी थेट चर्चा केली.

प्रतिक्रिया आणि वाद

या सिद्धांताला धार्मिक वर्तुळांकडून तीव्र विरोध झाला, कारण तो निसर्गाच्या निर्मितीविषयीच्या पारंपरिक मतांशी जुळत नव्हता. १८६० मध्ये ऑक्सफर्ड येथे झालेल्या सार्वजनिक चर्चेत या विषयावर तीव्र वाद झाला. अनेक शास्त्रज्ञांनी मात्र पुराव्यांच्या आधारे सिद्धांताचे समर्थन केले.

पुढील दशकांत अनुवांशिकतेचा शोध लागल्यानंतर उत्क्रांतीची यंत्रणा अधिक स्पष्ट झाली आणि सिद्धांत अधिक दृढ झाला. आजही काही समुदायांकडून या सिद्धांताला विरोध होतो, परंतु वैज्ञानिकदृष्ट्या तो जीवशास्त्राचा आधार मानला जातो.

नंतरचे जीवन

आयुष्याच्या उत्तरार्धात डार्विन यांनी आपल्या घरीच संशोधन चालू ठेवले. त्यांनी गांडुळांमुळे जमिनीची सुपीकता वाढते यावर अभ्यास केला आणि वनस्पतींच्या हालचालींवरही निरीक्षणे नोंदवली. त्यांचे आरोग्य बहुतेक काळ ढासळलेले होते आणि ते सार्वजनिक कार्यक्रम टाळत असत.

१८८२ मध्ये त्यांचे निधन झाले आणि त्यांना वेस्टमिन्स्टर अॅबीमध्ये दफन करण्यात आले. त्यांच्या घराचे आज संग्रहालय केले आहे.

वारसा आणि वैयक्तिक जीवन

उत्क्रांतीचा सिद्धांत आधुनिक जीवशास्त्राचा पाया आहे. औषधशास्त्र, शेती आणि पर्यावरण संवर्धन या सर्व क्षेत्रांमध्ये त्याचा उपयोग होतो. रोगप्रतिकारक क्षमता आणि जिवाणूंमधील बदल समजून घेण्यासाठीही हा सिद्धांत आवश्यक ठरतो.

डार्विन यांच्या कार्यपद्धतीमुळे निरीक्षण, नोंद आणि पुराव्यांची तुलना यांचे महत्त्व अधोरेखित झाले. काही टीकाकारांच्या मते त्यांनी आपल्या सिद्धांताच्या सामाजिक परिणामांविषयी पुरेशी चर्चा केली नाही, तर काहींच्या मते ते त्या काळातील सामाजिक मतांपासून पूर्णपणे मुक्त नव्हते. या मुद्द्यांवर इतिहासकार आजही अभ्यास करतात. त्यांच्या नोंदवह्या आणि पत्रव्यवहाराचे संपादन अजूनही सुरू असून त्यातून त्यांच्या कार्यपद्धतीविषयी नवीन तपशील समोर येत आहेत.

१८३९ मध्ये डार्विन यांचा विवाह एमा वेजवुड यांच्याशी झाला आणि दोघे लंडनजवळील डाउन हाऊस येथे राहू लागले. त्यांना दहा मुले झाली, त्यापैकी तिघांचे बालपणीच निधन झाले. या हानीने त्यांना खोलवर हादरवले. डार्विन यांनी आपले बहुतेक काम घरीच केले. ते दिवसातून काही तास लेखन आणि प्रयोगांसाठी राखीव ठेवत असत आणि उर्वरित वेळ आरामात घालवत असत, कारण त्यांचे आरोग्य बहुतेक काळ ठीक नव्हते. देशभरातील आणि परदेशातील निसर्गशास्त्रज्ञांशी त्यांचा मोठा पत्रव्यवहार होता आणि त्यातूनच त्यांना अनेक नमुने आणि माहिती मिळत असे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६