चंद्रशेखर आझाद

चंद्रशेखर आझाद हे भारतीय क्रांतिकारी चळवळीतील प्रमुख नेते होते. त्यांचा जन्म २३ जुलै १९०६ रोजी मध्य प्रदेशातील भाब्रा येथे झाला. त्यांचे मूळ नाव चंद्रशेखर तिवारी होते. १९२५ च्या काकोरी घटनेत ते सहभागी होते. २७ फेब्रुवारी १९३१ रोजी अलाहाबाद येथे पोलिसांशी झालेल्या चकमकीत त्यांचे निधन झाले.

माहिती

त्यांनी आपल्या आयुष्यात कधीही पोलिसांच्या हाती न लागण्याची प्रतिज्ञा केली होती, असे सांगितले जाते. ती त्यांनी शेवटपर्यंत पाळली.

क्रांतिकारी चळवळीत त्यांची भूमिका संघटक आणि मार्गदर्शक अशी होती. अनेक तरुण कार्यकर्त्यांना त्यांनी दिशा दिली.

सुरुवातीचे जीवन

मध्य प्रदेशातील अलीराजपूर जिल्ह्यातील भाब्रा येथे त्यांचा जन्म झाला. वडील सीताराम तिवारी आणि आई जगराणी देवी यांचे ते पुत्र होते.

सुरुवातीचे शिक्षण गावातच झाले. पुढे ते संस्कृत शिक्षणासाठी वाराणसीला गेले. तेथे त्यांनी शालेय आणि पुढील शिक्षण घेतले.

१९१९ च्या जालियनवाला बाग हत्याकांडाने त्यांच्या मनावर खोल परिणाम केला. यानंतर ते राजकीय प्रश्नांकडे आकर्षित झाले. त्या वेळी त्यांचे वय तेरा वर्षांचे होते.

क्रांतिकारी चळवळीत प्रवेश

१९२१ मध्ये असहकार आंदोलनात भाग घेतल्याबद्दल त्यांना अटक झाली. न्यायालयात त्यांनी आपले नाव आझाद असे सांगितले. तेव्हापासून ते याच नावाने ओळखले जाऊ लागले.

आंदोलन स्थगित झाल्यानंतर त्यांनी हिंसक मार्गाचा विचार केला. रामप्रसाद बिस्मिल यांच्या संपर्कात आल्यावर ते हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशनमध्ये सहभागी झाले.

या संघटनेचा उद्देश सशस्त्र क्रांतीद्वारे ब्रिटिश सत्ता उलथवणे हा होता. संघटनेचे काम मुख्यतः उत्तर भारतात केंद्रित होते.

काकोरी घटना

९ ऑगस्ट १९२५ रोजी काकोरी येथे एका रेल्वेगाडीवर हल्ला झाला. यात सरकारचा निधी काबीज करण्यात आला. या घटनेला काकोरी घटना म्हणून ओळखले जाते.

घटनेनंतर पोलिसांनी मोठ्या प्रमाणात तपास सुरू केला. अनेक कार्यकर्त्यांना अटक झाली. काहींना फाशीची शिक्षा झाली.

आझाद मात्र पोलिसांच्या हाती लागले नाहीत. पुढील काही वर्षे ते भूमिगत राहून काम करत होते. या काळात त्यांनी अनेक तरुणांना संघटित केले.

हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन

१९२८ मध्ये संघटनेची पुनर्रचना करण्यात आली. नव्या संघटनेचे नाव हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन ठेवण्यात आले. समाजवादी विचार यात जोडले गेले.

या संघटनेत भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू हे प्रमुख सदस्य होते. संघटनेचे उद्दिष्ट स्वतंत्र आणि समाजवादी भारताची स्थापना होते.

डिसेंबर १९२८ मध्ये लाहोरमध्ये एका पोलीस अधिकाऱ्यावर हल्ला झाला. हा हल्ला लाला लजपत राय यांच्या मृत्यूचा सूड म्हणून केला गेला, असे सांगितले जाते. आझाद यांनी या कार्यात सहभाग घेतला.

अखेरचा लढा

१९२९ मध्ये केंद्रीय विधानसभेत बॉम्ब फेकण्यात आला. या घटनेत भगतसिंग आणि बटुकेश्वर दत्त सहभागी होते. यानंतर अनेक कार्यकर्त्यांना अटक झाली.

आझाद भूमिगत राहून काम करत राहिले. २७ फेब्रुवारी १९३१ रोजी अलाहाबाद येथील अल्फ्रेड पार्कमध्ये त्यांना पोलिसांनी वेढा दिला.

चकमकीत त्यांनी आपल्या सहकाऱ्याला पळून जाण्यास मदत केली. शेवटचे काढे संपल्यावर त्यांनी स्वतःवर गोळी झाडली. पोलिसांच्या हाती जिवंत न लागण्याची त्यांची प्रतिज्ञा अशी पूर्ण झाली.

व्यक्तिमत्त्व

आझाद साधी राहणी जगत असत. ते कधी कधी साधूंच्या वेशात प्रवास करत, असे वर्णनांत म्हटले जाते. त्यांची शारीरिक क्षमता आणि नेमबाजी कौशल्य यांचा उल्लेख अनेक अहवालांत आहे.

त्यांच्याकडे अनेक तरुण कार्यकर्ते मार्गदर्शनासाठी येत. त्यांनी कोणत्याही पदाची अपेक्षा केली नाही, असे त्यांच्या सहकाऱ्यांनी नोंदवले आहे.

वारसा

अल्फ्रेड पार्कचे नाव पुढे चंद्रशेखर आझाद उद्यान असे ठेवण्यात आले. प्रयागराज येथे त्यांचे स्मारक आहे.

त्यांच्या जीवनावर अनेक पुस्तके आणि चित्रपट तयार झाले आहेत. स्वातंत्र्यलढ्यातील तरुणांच्या भूमिकेचे ते प्रतीक मानले जातात.

कार्यपद्धती

क्रांतिकारी चळवळीत आझाद यांनी संघटनात्मक कामावर भर दिला. ते अनेक तरुणांना एकत्र आणत असत. शस्त्रांची जुळवाजुळव आणि सुरक्षित ठिकाणांची व्यवस्था पाहत असत. या कामामुळे संघटना काही काळ टिकून राहिली.

ते सतत स्थलांतर करत असत, असे वर्णनांत म्हटले जाते. एका ठिकाणी जास्त काळ राहणे ते टाळत असत. यामुळे पोलिसांना त्यांचा माग काढणे कठीण होत असे. काही वेळा ते वेश बदलून प्रवास करत असत.

काकोरी घटनेनंतर त्यांनी संघटनेची पुनर्रचना केली. नव्या संघटनेत समाजवादी विचारांना स्थान देण्यात आले. भगतसिंग आणि इतर तरुण यात सहभागी झाले. यामुळे चळवळीचे स्वरूप बदलले.

लाहोरमधील हल्ल्यानंतर पोलिसांचा शोध अधिक तीव्र झाला. अनेक कार्यकर्त्यांना अटक झाली आणि खटले चालवले गेले. आझाद मात्र पोलिसांच्या हाती लागले नाहीत. त्यांनी भूमिगत राहून काम चालू ठेवले.

स्मरण

१९३१ मध्ये त्यांच्या अटकेसाठी मोठी शोधमोहीम राबवण्यात आली. प्रयागराज येथे त्यांची हालचाल लक्षात आल्यावर पोलीस त्या परिसरात दाखल झाले. अल्फ्रेड पार्कमध्ये चकमक झाली. ती बरीच वेळ चालली, असे वर्णनांत म्हटले जाते.

त्यांच्या निधनानंतर तरुणांमध्ये मोठा उद्रेक झाला. अनेक ठिकाणी निषेध सभा झाल्या आणि पोलिसांनी कारवाई केली. प्रयागराज येथील उद्यानात त्यांचा स्मृतिस्तंभ आहे. दरवर्षी २७ फेब्रुवारीला तेथे कार्यक्रम होतो.

त्यांच्या जीवनावर अनेक पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. या पुस्तकांतून त्या काळातील क्रांतिकारी चळवळीची माहिती मिळते. अभ्यासक त्यांचा उल्लेख तरुण नेतृत्वाचे उदाहरण म्हणून करतात. त्यांच्या नावाने अनेक संस्था आणि पुरस्कार आहेत.

अखेरची नोंद

त्यांच्या स्मरणार्थ अनेक ठिकाणी पुतळे उभारण्यात आले आहेत. त्यांच्या जीवनावरील माहिती संग्रहालयांत उपलब्ध आहे. स्वातंत्र्यलढ्यातील तरुणांच्या भूमिकेचे ते प्रतीक मानले जातात.

संदर्भ

1. Britannica — Chandrashekhar Azad
2. आझादी का अमृत महोत्सव — संस्कृती मंत्रालय
3. मध्य प्रदेश सरकार
4. उत्तर प्रदेश सरकार
5. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६