बांदीपूर राष्ट्रीय उद्यान

बांदीपूर राष्ट्रीय उद्यान हे कर्नाटक राज्यातील चामराजनगर आणि म्हैसूर जिल्ह्यांत आहे. ते निलगिरी पर्वतरांगेच्या पायथ्याशी वसलेले आहे. १९७३ मध्ये प्रोजेक्ट टायगरच्या सुरुवातीच्या नऊ प्रकल्पांमध्ये बांदीपूरचा समावेश होता. १९७४ मध्ये या भागाला राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा मिळाला. राष्ट्रीय उद्यानाचे क्षेत्रफळ सुमारे ८७२ चौरस किलोमीटर आहे. संपूर्ण व्याघ्र प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ सुमारे १,४७० चौरस किलोमीटर आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
राज्य	कर्नाटक
जिल्हे	चामराजनगर व म्हैसूर
स्थापना	१९७४ (राष्ट्रीय उद्यान)
व्याघ्र प्रकल्प	१९७३
राष्ट्रीय उद्यानाचे क्षेत्रफळ	सुमारे ८७२ चौरस किमी
एकूण प्रकल्प क्षेत्र	सुमारे १,४७० चौरस किमी
प्रमुख प्राणी	वाघ, हत्ती, गवा, अस्वल, चितळ, उदमांजर
पर्जन्यमान	सुमारे ७०० ते १,२०० मिमी
उत्तम हंगाम	ऑक्टोबर ते मे

उद्यान निलगिरी जीवमंडल राखीव क्षेत्राचा भाग आहे. हे भारतातील पहिले जीवमंडल राखीव क्षेत्र आहे. त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ५,५२० चौरस किलोमीटर आहे. बांदीपूरच्या शेजारी नागरहोळे, मुदुमलाई आणि वायनाड ही उद्याने आहेत. या सर्वांना मिळून एक मोठा वन्यजीव अधिवास तयार होतो. उद्यानातील जंगलात साग, शिसम आणि चंदनाची झाडे आढळतात. या वृक्षांमुळे या भागाला आर्थिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

इतिहास

१९४१ मध्ये म्हैसूरच्या महाराजांनी या भागात वेणुगोपाल वन्यजीव उद्यान सुरू केले. त्यावेळी त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ९० चौरस किलोमीटर होते. १९४२ मध्ये ते सुमारे ८०० चौरस किलोमीटरपर्यंत वाढवले गेले. पूर्वी हा भाग महाराजांच्या शिकारीसाठी राखीव होता. १९७३ मध्ये हा भाग व्याघ्र प्रकल्प बनला. १९७४ मध्ये तो राष्ट्रीय उद्यान म्हणून अधिसूचित झाला. २००७ आणि २०१० मध्ये प्रकल्पाच्या मुख्य भागाची आणि बफर भागाची सीमा अधिकृतपणे निश्चित झाली. यामुळे व्यवस्थापन अधिक स्पष्ट झाले.

वन्यजीव आणि वनस्पती

बांदीपूरमध्ये वाघ आणि हत्ती यांची मोठी संख्या आहे. येथील जंगले कोरड्या पानझडी प्रकारची आहेत. उंच गवत आणि मोकळी कुरणे यामुळे हत्तींना भरपूर अन्न मिळते. गवा, अस्वल, चितळ, सांबर आणि उदमांजर हेही येथे आढळतात. चार शिंगांचा भेकर हा दुर्मीळ प्राणीही येथे आहे. उडणारी घोरपड ही या भागातील खास सरपटणारी प्रजाती आहे. पक्ष्यांच्या सुमारे २०० प्रजाती येथे नोंदवल्या गेल्या आहेत. उद्यानात साग, शिसम आणि चंदनासारखी मौल्यवान झाडे आहेत. या वृक्षांमुळे या भागाला आर्थिक महत्त्वही आहे. बांदीपूरमध्ये हत्तींची मोठी संख्या आहे.

हत्ती कळपाने राहतात आणि नद्यांजवळ फिरतात. पाण्याच्या शोधात ते मोठे अंतर कापतात. उन्हाळ्यात ते जवळच्या जंगलांकडे जातात. हत्तींच्या हालचालीमुळे गावांजवळ संघर्षाच्या घटना घडतात. वनविभाग सतर्कतेचे आवाहन करतो. येथे कोरडी पानझडी जंगले मुख्य आहेत. काही भागात ओलसर जंगलेही आढळतात. जमिनीचा उतार आणि पर्जन्यमान यांनुसार वनस्पती बदलते. यामुळे विविध अधिवास तयार झाले. गवताळ भाग आणि झुडपे यांमुळे शाकाहारी प्राण्यांना अन्न मिळते. साग, शिसम आणि चंदन ही प्रमुख झाडे आहेत. जंगलात उंच गवताचे भाग आहेत. या गवतात प्राणी लपून राहतात. काही भागात मोहाची झाडे मोठ्या संख्येने आहेत. वसंत ऋतूत या झाडांना फुले येतात. उद्यानात काही भागात बांबूची झाडे आहेत. बांबू वर्षभर हिरवा राहतो. यामुळे कोरड्या काळातही प्राण्यांना काही अन्न मिळते. पक्षी पाहण्यासाठी हिवाळा चांगला काळ मानला जातो.

संरक्षण आणि व्यवस्थापन

उद्यान म्हैसूर ते ऊटी या महामार्गाजवळ आहे. जवळचे विमानतळ म्हैसूर आणि बंगळुरू येथे आहे. रस्त्याने प्रवास सोयीचा आहे. पर्यटकांना जीप सफारीतून उद्यान पाहता येते. सकाळ आणि संध्याकाळ अशा दोन वेळा सफारी होते. उद्यानाच्या मुख्य भागात मानवी वस्ती नाही. उद्यानाच्या जवळच्या भागात वाघ आणि हत्तींची हालचाल मोठ्या प्रमाणात होते. वनविभाग स्थानिक लोकांना सूचना आणि मदत पुरवतो. बांदीपूर हे प्रोजेक्ट टायगरमधील पहिल्या नऊ प्रकल्पांपैकी एक होते. १९७३ मध्ये हा प्रकल्प सुरू झाला. येथील जंगल वाघांसाठी योग्य अधिवास देते. पाण्याचे स्रोत आणि भरपूर अन्न यामुळे वाघ टिकून राहतात.

आजही या भागात वाघांची मोठी लोकसंख्या आहे. जवळच्या जंगलांशी असलेल्या दुव्यामुळे ही संख्या स्थिर राहते. उद्यानाचे व्यवस्थापन कर्नाटक वनविभाग करतो. वनरक्षक पायी गस्त घालतात. पर्यटनातून मिळणारे उत्पन्न संरक्षणासाठी वापरले जाते. यामुळे रस्ते आणि पाणवठे सुधारले. स्थानिक लोकांचा सहभाग वाढवण्यावर भर दिला जातो. यामुळे संरक्षणाला समाजाचा आधार मिळतो. बांदीपूर हे दक्षिण भारतातील महत्त्वाचे व्याघ्र प्रकल्प आहे. येथील जंगल सतत आणि मोठे आहे. या भागात वाघ आणि हत्ती दोघेही मोठ्या संख्येने राहतात. हे जगातील दुर्मीळ उदाहरण मानले जाते. उद्यानाच्या सीमेवर खंदक आणि कुंपणे उभारली आहेत. यामुळे हत्ती रस्त्यावर आणि शेतात येणे कमी होते. संघर्षाच्या घटना कमी करण्यासाठी हे उपाय उपयोगी ठरतात.

परिसरातील संरक्षित क्षेत्रे

बांदीपूरच्या वायव्येला नागरहोळे राष्ट्रीय उद्यान आहे. दक्षिणेला तमिळनाडूमधील मुदुमलाई अभयारण्य आहे. नैऋत्येला केरळमधील वायनाड अभयारण्य आहे. ही चारही क्षेत्रे एका सतत जंगलाचा भाग आहेत. प्राणी कोणत्याही अडथळ्याशिवाय एका भागातून दुसऱ्या भागात जाऊ शकतात. यामुळे वाघ आणि हत्तींची मोठी लोकसंख्या टिकून राहते. हा संपूर्ण भाग निलगिरी जीवमंडल राखीव क्षेत्रात येतो. हे भारतातील पहिले जीवमंडल राखीव क्षेत्र आहे. युनेस्कोने याला आंतरराष्ट्रीय मान्यता दिली आहे. तीन राज्यांच्या सीमा येथे एकत्र येतात. त्यामुळे वन्यजीव व्यवस्थापनात तिन्ही राज्यांना समन्वय ठेवावा लागतो. उद्यानाच्या जवळ म्हैसूर शहर आहे. तेथील राजवाडा पर्यटकांना आकर्षित करतो. ऊटी हे डोंगराळ स्थळ जवळ आहे. तेथून उद्यानाकडे जाण्याचा रस्ता आहे. नागरहोळे आणि मुदुमलाई ही उद्याने जवळ आहेत. पर्यटक एका प्रवासात अनेक ठिकाणे पाहतात.

पर्यटन

वनविभागाचा मार्गदर्शक प्रत्येक गाडीत असतो. उन्हाळ्यात प्राणी पाण्याजवळ जास्त दिसतात. उद्यानाच्या जवळ अनेक निवासस्थाने आहेत. यामुळे स्थानिक लोकांना रोजगार मिळतो. पर्यटकांनी वन्यजीवांना आवाज न करता पाहावे, अशी सूचना दिली जाते. गाडीतून उतरण्यास काही भागात बंदी असते. यामुळे प्राण्यांची गर्दी टाळली जाते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६