आशिमा चॅटर्जी

आशिमा चॅटर्जी या भारतीय सेंद्रिय रसायनशास्त्रज्ञ होत्या. त्यांचे काम मुख्यतः भारतीय औषधी वनस्पतींतील रासायनिक घटक आणि त्यांचे औषधी उपयोग याभोवती होते. भारतातील कोणत्याही विद्यापीठातून डी.एस्सी. पदवी मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या महिला होत्या. शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या महिला ठरल्या.

माहिती

तक्त्यातील वर्षे त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या टप्प्यांची आहेत. १९८२ ते १९९० या काळात त्या राष्ट्रपतींनी नामनिर्देशित केलेल्या सदस्य म्हणून राज्यसभेत होत्या.

बालपण आणि शिक्षण

आशिमा चॅटर्जी यांचा जन्म २३ सप्टेंबर १९१७ रोजी कोलकात्यात झाला. त्यांचे वडील इंद्रनारायण मुखर्जी हे डॉक्टर होते. त्या काळात मुलींना विज्ञान शिक्षण देण्यास फारसा विरोध होता, पण त्यांच्या आईने त्यांना शिक्षणासाठी प्रोत्साहन दिले.

त्यांनी बेथ्यून कॉलेजमधून इंटरमिजिएट पूर्ण केले आणि स्कॉटिश चर्च कॉलेजमधून रसायनशास्त्र विषयात पदवी घेतली. १९४० मध्ये त्यांनी कोलकाता विद्यापीठातून एम.एस्सी. पदवी मिळवली. १९४४ मध्ये त्यांना त्याच विद्यापीठाची डी.एस्सी. पदवी मिळाली.

संशोधन क्षेत्र

त्यांच्या संशोधनाचे केंद्र वनस्पतींतील क्षारीय संयुगे (alkaloids) होते. राउव्होल्फिया, व्हिन्का आणि ॲल्स्टोनिया या वनस्पतींतील अल्कलॉइड्सच्या रचना त्यांनी आपल्या विद्यार्थ्यांसह उलगडल्या. १९४९ ते १९५० या काळात त्या झुरिच येथे पॉल कारर यांच्यासोबत संशोधन करत होत्या, तर १९४८ ते १९४९ मध्ये त्यांनी अमेरिकेतील कॅलिफोर्निया इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीमध्ये काम केले.

त्यांनी कुमारिका (Marsilea) या वनस्पतीतून मार्सिलिन नावाचे संयुग वेगळे काढले, जे पुढे अपस्मारविरोधी औषध म्हणून उपयोगी पडले. आयुष-६४ हे मलेरियाविरोधी औषधही त्यांच्याच संशोधनातून पुढे आले.

प्रमुख कामगिरी

१९४० मध्ये त्या लेडी ब्राबर्न कॉलेजमध्ये रसायनशास्त्र विभागाच्या पहिल्या प्रमुख झाल्या. १९५४ मध्ये त्या कोलकाता विद्यापीठात रीडर झाल्या आणि १९६२ मध्ये खैरा रसायनशास्त्राच्या प्राध्यापकपदी नियुक्त झाल्या. हे पद त्यांनी १९८२ मध्ये निवृत्त होईपर्यंत सांभाळले.

त्यांनी भारतीय औषधी वनस्पतींवरील संशोधनाचे संकलन केले. बंगाली भाषेतील भारतेर बोनौषधी या सहा खंडांच्या ग्रंथाचे संपादन त्यांनी केले आणि ट्रीटाइज ऑन इंडियन मेडिसिनल प्लांट्स या ग्रंथाचेही संपादन केले.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९६१ मध्ये त्यांना रासायनिक शास्त्रासाठी शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार मिळाला. १९७५ मध्ये त्यांना पद्मभूषण देण्यात आले आणि त्याच वर्षी त्या भारतीय विज्ञान काँग्रेसच्या पहिल्या महिला अध्यक्षा ठरल्या. १९६० मध्ये त्या भारतीय राष्ट्रीय विज्ञान अकादमीच्या फेलो झाल्या.

भारतीय विज्ञानातील योगदान

आशिमा चॅटर्जी यांनी जवळपास साठ वर्षे संशोधन आणि अध्यापन केले. भारतीय वनस्पतींतील रासायनिक घटकांचा शोध घेऊन त्यांनी पारंपरिक औषधांच्या आधुनिक उपयोगाचा मार्ग दाखवला. त्यांच्या संशोधनामुळे भारतात नैसर्गिक उत्पाद रसायनशास्त्राची एक मजबूत परंपरा तयार झाली.

संदर्भ

1. Asima Chatterjee — English Wikipedia
2. Indian National Science Academy — जीवनचरित्र
3. Indian Academy of Sciences

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६