अंटार्कटिका

अंटार्कटिका हा पृथ्वीच्या दक्षिण ध्रुवावर वसलेला खंड आहे. क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने तो पृथ्वीवरील पाचवा सर्वात मोठा खंड असून त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १.४२ कोटी चौरस किलोमीटर आहे. संपूर्ण खंडावर जाड बर्फाचे आवरण पसरलेले आहे आणि त्यामुळे तो पृथ्वीवरील सर्वात थंड आणि सर्वात कोरडा खंड मानला जातो. येथे कायमस्वरूपी मानवी वस्ती नाही. केवळ संशोधन केंद्रांमध्ये काम करणारे शास्त्रज्ञ आणि कर्मचारी काही काळासाठी येथे राहतात. कोणत्याही देशाची या खंडावर सार्वभौम सत्ता नाही. १९५९ मध्ये झालेल्या अंटार्कटिक कराराने हा संपूर्ण खंड शांततापूर्ण वैज्ञानिक संशोधनासाठी राखीव ठेवला आहे. त्यामुळे अंटार्कटिका हा जगातील एकमेव असा प्रदेश आहे जिथे लष्करी कारवाया आणि खनिज उत्खनन बंदी आहे.

माहिती

अंटार्कटिका खंड दक्षिण गोलार्धात वसलेला आहे आणि त्याच्या चारही बाजूंना दक्षिण महासागराची पाणी आहेत. खंडाचा बराचसा भाग बर्फाखाली दडलेला असल्याने खडकांचे दर्शन फार कमी ठिकाणी होते. ट्रान्सअंटार्कटिक पर्वतरांगा खंडाला दोन भागांत विभागते. या रांगेतील काही शिखरे सुमारे ४,००० मीटर उंच आहेत आणि खंडातील सर्वोच्च शिखर माउंट विन्सन हे सुमारे ४,८९२ मीटर उंच आहे. अंटार्कटिका हा सर्वात उंच सरासरी उंचीचा खंड आहे, कारण बर्फाच्या जाड थरामुळे त्याची सरासरी उंची सुमारे २,५०० मीटर इतकी आहे.

खंडाच्या किनाऱ्यावर अनेक द्वीपसमूह आणि बर्फाची शेल्फे आहेत. येथील बर्फ वर्षभर सरकत असतो आणि त्यामुळे किनाऱ्याचा आकार बदलत राहतो. समुद्राकडे जाणाऱ्या हिमनगांचा वेग वेगळ्या ठिकाणी वेगळा असतो.

या शेल्फांपैकी रॉस बर्फाचे शेल्फ हे जगातील सर्वात मोठे शेल्फ मानले जाते. समुद्रात तरंगणारे हिमनग याच शेल्फांपासून तुटून निघतात.

बर्फाचे आवरण

अंटार्कटिकाच्या सुमारे ९८ टक्के भूभागावर बर्फ आहे. या बर्फाच्या आवरणाची सरासरी जाडी सुमारे १.९ किलोमीटर असून काही ठिकाणी ती ४.८ किलोमीटरपर्यंत पोहोचते. या एकाच आवरणात पृथ्वीवरील गोड्या पाण्याचा सुमारे ७० टक्के साठा साठलेला आहे. बर्फाचे वस्तुमान इतके मोठे आहे की त्याच्या वजनामुळे खालील भूभाग दबला गेला आहे आणि काही ठिकाणी जमीन समुद्रसपाटीपासून खाली गेली आहे.

बर्फाच्या खाली अनेक मोठी सरोवरे आहेत. त्यापैकी वोस्तोक सरोवर हे सर्वात मोठे मानले जाते. हे सरोवर लाखो वर्षांपासून बर्फाखाली बंदिस्त असल्याने त्यातील सूक्ष्मजीवांचा अभ्यास शास्त्रज्ञांसाठी महत्त्वाचा ठरतो. बर्फाचे थर येथील हजारो वर्षांच्या हवामानाची नोंद साठवून ठेवतात, त्यामुळे बर्फाच्या नमुन्यांचा उपयोग भूतकाळातील हवामान समजून घेण्यासाठी होतो.

तपशील	माहिती
क्षेत्रफळ	सुमारे १.४२ कोटी चौरस किलोमीटर
बर्फाचे प्रमाण	सुमारे ९८ टक्के भूभाग
बर्फाची सरासरी जाडी	सुमारे १.९ किलोमीटर
नोंदवलेले सर्वात कमी तापमान	सुमारे -८९ अंश सेल्सिअस, वोस्तोक केंद्र, १९८३
सर्वोच्च शिखर	माउंट विन्सन, सुमारे ४,८९२ मीटर
करार	अंटार्कटिक करार, १९५९
कायमस्वरूपी वस्ती	नाही

हवामान

अंटार्कटिकामध्ये पृथ्वीवरील सर्वात कमी तापमानाची नोंद झाली आहे. सुमारे १९८३ मध्ये वोस्तोक संशोधन केंद्रावर -८९ अंश सेल्सिअस इतके तापमान नोंदवले गेले. खंडाच्या आतील भागात उन्हाळ्यातही तापमान गोठवणारे असते. किनाऱ्याजवळ हवामान तुलनेने सौम्य असते. येथे पाऊस फार कमी पडतो, कारण थंडीमुळे हवेतील बाष्प अत्यंत कमी असते. त्यामुळे अंटार्कटिकाला एक प्रकारे वाळवंट म्हटले जाते.

येथे सतत वाहणारे जोरदार वारे आढळतात. या वाऱ्यांमुळे बर्फ उडून दृश्यमानता कमी होते. हिवाळ्यात सूर्य अनेक महिने क्षितिजावर उगवत नाही, तर उन्हाळ्यात अनेक महिने मावळत नाही. या घटनेला ध्रुवीय रात्र आणि ध्रुवीय दिवस असे म्हणतात.

जीवसृष्टी

अंटार्कटिकामध्ये जमिनीवर राहणारे सस्तन प्राणी किंवा सरपटणारे प्राणी आढळत नाहीत. येथील जीवसृष्टी मुख्यतः समुद्रावर अवलंबून आहे. पेंग्विनच्या अनेक प्रजाती येथे आढळतात, त्यापैकी सम्राट पेंग्विन सर्वात मोठा आहे. सीलच्या विविध प्रजाती, व्हेल आणि मासे यांचाही समावेश येथील जीवसृष्टीत होतो. क्रिल हा लहान आकाराचा जलचर येथील अन्नसाखळीचा पाया मानला जातो.

जमिनीवर केवळ काही प्रकारचे शेवाळ, दगडावर वाढणारी वनस्पती आणि दोन प्रकारची फुलझाडे टिकून राहू शकतात. या वनस्पती अत्यंत हळू वाढतात. हवामान बदलामुळे समुद्राचे तापमान वाढल्यास क्रिलच्या प्रमाणावर आणि त्याद्वारे संपूर्ण अन्नसाखळीवर परिणाम होऊ शकतो, अशी भीती व्यक्त केली जाते.

अंटार्कटिक करार

अंटार्कटिक करारावर सुमारे १९५९ मध्ये बारा देशांनी स्वाक्षरी केली आणि तो सुमारे १९६१ पासून अंमलात आला. या करारानुसार अंटार्कटिकाचा वापर केवळ शांततापूर्ण हेतूंसाठी केला जाईल, लष्करी तळ उभारले जाणार नाहीत आणि वैज्ञानिक संशोधनाचे निष्कर्ष सर्व देशांमध्ये मोकळेपणाने देवाणघेवाण केले जातील. करारावर आज पन्नासहून अधिक देशांच्या सह्या आहेत.

सुमारे १९९१ मध्ये स्वाक्षरी झालेल्या आणि नंतर अंमलात आलेल्या पर्यावरण संरक्षणविषयक कराराने खनिज उत्खननावर बंदी घातली. या करारामुळे अंटार्कटिकाचे पर्यावरण आणि त्याचे जैविक संतुलन राखण्यासाठी कायदेशीर चौकट तयार झाली.

संशोधन केंद्रे

अनेक देशांनी अंटार्कटिकामध्ये संशोधन केंद्रे उभारली आहेत. अमेरिकेचे मॅकमुर्डो केंद्र हे सर्वात मोठे केंद्र मानले जाते. दक्षिण ध्रुवावर अमुंडसेन-स्कॉट केंद्र आहे. रशियाचे वोस्तोक, ब्रिटनचे हॅली आणि जपानचे स्योवा ही केंद्रेही महत्त्वाची आहेत. या केंद्रांमध्ये हवामानशास्त्र, भूगर्भशास्त्र, जीवशास्त्र आणि खगोलशास्त्र यांवर संशोधन होते.

भारताची भूमिका

भारताने सुमारे १९८३ मध्ये अंटार्कटिक कराराला मान्यता दिली. त्याच वर्षी दक्षिण गंगोत्री हे पहिले भारतीय केंद्र उभारण्यात आले. नंतर सुमारे १९८९ मध्ये मैत्री हे केंद्र सुरू झाले आणि सुमारे २०१२ मध्ये भारती हे नवे केंद्र कार्यान्वित झाले. गोवा येथील राष्ट्रीय ध्रुवीय व महासागर संशोधन केंद्र या सर्व मोहिमांचे नियोजन करते. भारतीय संशोधक हिमनग, बर्फाचे थर आणि सागरी जीवसृष्टी यांवर अभ्यास करतात.

पर्यावरण, पर्यटन आणि इतिहास

अंटार्कटिकामधील ओझोन थरातील छिद्राचा शोध सुमारे १९८५ मध्ये याच प्रदेशातील निरीक्षणांमधून लागला. या शोधामुळे जगभरात ओझोन-अपघातक वायूंच्या वापरावर मर्यादा घालण्याच्या कराराला गती मिळाली. आज हे छिद्र हळूहळू सुधारत असल्याचे निरीक्षणे सांगतात.

अंटार्कटिकामध्ये दरवर्षी हजारो पर्यटक जहाजांद्वारे भेट देतात. या पर्यटनामुळे स्थानिक पर्यावरणावर ताण येऊ शकतो, त्यामुळे पर्यटकांची संख्या आणि त्यांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवले जाते. तेलगळती, पर्यटकांनी आणलेल्या बिया आणि वाढते तापमान हे येथील पर्यावरणासाठी मुख्य धोके मानले जातात.

अंटार्कटिका पाहणारी पहिली मोहीम कोणाची होती, यावर इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहे. सुमारे १८२० मध्ये रशियन, ब्रिटिश आणि अमेरिकन शोधकांनी या समुद्रात प्रवास केला आणि किनाऱ्याचे नकाशे तयार केले. एकोणिसाव्या शतकात शिकारी मोहिमांनी या भागातील सीलच्या संख्येवर गंभीर परिणाम केला. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला अनेक देशांनी खंडाच्या आतील भागात मोहिमा पाठवल्या आणि दक्षिण ध्रुवावर पोहोचण्याची शर्यत सुरू झाली. सुमारे १९११ मध्ये नॉर्वेच्या मोहिमेने दक्षिण ध्रुव गाठला. या मोहिमांनी खंडाच्या हवामानाची आणि भूगोलाची माहिती दिली, परंतु त्यात अनेक जीवितहानीही झाली.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६