अंजनेरी किल्ला

अंजनेरी हा महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचा डोंगरी किल्ला आहे. तो त्र्यंबकेश्वर तालुक्यात, नाशिक-त्र्यंबकेश्वर रांगेत वसला आहे. हे ठिकाण हनुमानाचे जन्मस्थान मानले जाते. किल्ल्याचे नाव हनुमानाची आई अंजनी यांच्या नावावरून पडले आहे. नाशिकपासून तो सुमारे २० किमी आणि त्र्यंबकेश्वरपासून सुमारे ८ किमी अंतरावर आहे. पठारावरील मंदिरे, जैन लेणी आणि विस्तृत माथा यामुळे हा परिसर भाविक आणि गिर्यारोहक दोघांनाही आकर्षित करतो.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	नाशिक
तालुका	त्र्यंबकेश्वर
डोंगररांग	नाशिक-त्र्यंबकेश्वर
समुद्रसपाटीपासून उंची	सुमारे १,३०० मीटर (४,२६४ फूट)
नाशिकपासून अंतर	सुमारे २० ते २२ किमी
जवळचे गाव	अंजनेरी
प्रमुख आकर्षण	अंजनी मातेचे मंदिर, हनुमान तळे, जैन लेणी
लेण्यांची संख्या	१०८
प्रवेश	वनविभागाकडे नोंदणी आवश्यक
चढाईचा वेळ	पठारापर्यंत सुमारे दीड तास
सध्याची स्थिती	अवशेष व मंदिरे

अंजनेरी पर्वताला इंद्र पर्वत असेही म्हणतात. इंद्र आणि इंद्राणी यांनी या पर्वतावर तपश्चर्या केल्याची लोकमान्यता आहे. पर्वताच्या पायथ्याशी असलेल्या अंजनेरी गावात सुमारे सोळा मंदिरे आहेत. त्यातील सिद्ध हनुमंत मंदिर प्रसिद्ध आहे.

पर्वतावर विविध प्रकारची वनस्पती आढळतात. पावसाळ्यात हा परिसर हिरवाईने भरतो. मात्र पायऱ्या ओलसर होतात आणि चढाई कठीण बनते.

इतिहास व मान्यता

रामायणकाळाशी जोडल्या गेलेल्या अनेक कथा या पर्वताशी जोडल्या आहेत. अंजनी मातेने येथे पुत्रप्राप्तीसाठी तप केले, असे सांगितले जाते. ब्रह्मपुराण, पद्मपुराण, त्र्यंबक महात्म्य आणि देवी महात्म्य या ग्रंथांत या पर्वताचा उल्लेख येतो. बाल हनुमानाने याच पर्वतावरून सूर्याला पकडण्यासाठी झेप घेतली, अशीही मान्यता आहे. ज्या ठिकाणाहून झेप घेतली तेथे त्याच्या पायाचा ठसा उमटला आणि त्यात पाणी साचले, असे सांगितले जाते.

ऐतिहासिक काळात या परिसरावर वेगवेगळ्या राजवटींनी अंमल गाजवला. अंजनेरीच्या आसपासचा प्रदेश काही काळ वीरसेन अहीर यांच्या अधिपत्याखाली होता. त्यांनी आपली राजधानी येथे केल्याचे उल्लेख आहेत. पुढील काळात हा भाग यादव, बहमनी आणि निजामशाही सत्तांच्या प्रभावाखाली आला. सतराव्या शतकात मराठा सत्तेचा प्रभाव वाढल्यानंतर हा परिसर स्वराज्याच्या हद्दीत आला. येथील लेण्या मात्र त्याहून जुन्या आहेत. त्या अकराव्या ते बाराव्या शतकातील जैन संस्कृतीची आठवण करून देतात.

वास्तुरचना व गडावरील ठिकाणे

गावातून वर जाताना पायऱ्यांच्या वाटेवरच कातळात कोरलेल्या लेणी दिसतात. या जैन लेण्या आहेत. पार्श्वनाथांच्या लेण्या म्हणून त्या प्रसिद्ध आहेत. कातळात समांतर कोरलेल्या या लेण्यांमध्ये दोन दालने आहेत. एका दालनात भैरवाचे आणि दुसऱ्यात हनुमंताचे शिल्प आहे. छतावर सुमारे दोन फूट व्यासाचे कमळपुष्प दगडात कोरलेले आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर नागशिल्प आणि कीर्तिमुख कोरलेले आहे.

पठारावर पोहोचल्यावर सुमारे दहा मिनिटांत अंजनी मातेचे मंदिर लागते. मंदिर बऱ्यापैकी प्रशस्त असून मुक्कामासाठी योग्य आहे. मंदिरात अंजनी माता आणि तिच्यासमोर नतमस्तक बाल हनुमान यांच्या मूर्ती आहेत. मंदिराच्या शेजारीच पाण्याचा टाका आहे.

थोडे पुढे गेल्यावर दोन वाटा फुटतात. एक वाट सीता गुहेकडे जाते, तर दुसरी बालेकिल्ल्यावर चढते. बालेकिल्ल्यावर अंजनी मातेचे दुसरे प्रशस्त मंदिर आहे. पठारावर एक तलाव आहे. त्याला हनुमान तळे म्हणतात. या तलावाचा आकार पावलासारखा दिसतो. तलावात वर्षभर पाणी असते. तलावाजवळ अंजनी मातेची गुहा आहे. ही गुहा कातळात खोदलेली आहे. गुहेच्या प्रवेशद्वारावर दोन द्वारपाल कोरलेले आहेत. आतमध्ये अंजनी मातेची तपश्चर्या करत असलेल्या अवस्थेतील मूर्ती आहे. याशिवाय राम, लक्ष्मण, हनुमान, भैरव आणि महिषासुरमर्दिनी यांची शिल्पे येथे कोरलेली आहेत.

किल्ल्याचा घेर बराच मोठा आहे. पठारावरून वेतरणा, गंगापूर, मुकणे, दारणा, काश्यपी आणि गौतमी-गोदावरी धरणांचा विस्तार दिसतो. पश्चिमेला ब्रह्मगिरी पर्वत आणि खाली त्र्यंबकेश्वर गाव नजरेच्या टप्प्यात येते.

चढाई

अंजनेरीचे पायथ्याचे गाव नाशिक-त्र्यंबकेश्वर रस्त्यावरच्या अंजनेरी फाट्यापासून सुमारे दहा मिनिटांच्या अंतरावर आहे. गावातून नवरा-नवरीचे दोन सुळके नजरेस भरतात. गावातूनच एक प्रशस्त वाट किल्ल्यावर जाते.

खासगी वाहने वनविभागाच्या चौकीपर्यंत जाऊ शकतात. तेथे प्रत्येक भाविक किंवा पर्यटकाची नोंदणी केली जाते आणि शुल्क घेतले जाते. त्यानंतर पायरीमार्ग सुरू होतो. काही अंतरानंतर दोन डोंगरांमधून कातळात कोरलेला पायरीमार्ग लागतो. या मार्गावरून गेल्यावर सुमारे एका तासाच्या प्रवासानंतर पठार लागते.

पठारापासून सर्वोच्च माथ्यापर्यंत अजून पायऱ्या आहेत. संपूर्ण फेरीसाठी चार ते पाच तास लागतात. उन्हाच्या तीव्रतेमुळे सकाळी लवकर निघणे उपयुक्त ठरते. गडावर मुक्कामाची सोय मर्यादित आहे. पर्वतावर नाश्त्याची सोय काही ठिकाणी उपलब्ध आहे. संध्याकाळपर्यंत खाली उतरणे आवश्यक असते.

परिसर व व्यवस्थापन

अंजनेरी हे नाशिककरांसाठी लोकप्रिय ट्रेकिंग स्थळ आहे. पावसाळ्यात आणि हिवाळ्यात येथे गर्दी असते. दरवर्षी चैत्र पौर्णिमेला, म्हणजे हनुमान जयंतीला गावातील सिद्ध हनुमंत मंदिरात मोठा उत्सव होतो. त्या दिवशी हजारो भाविक सहभागी होतात. या उत्सवात मुस्लिम बांधवांना पुष्पवृष्टी करण्याचा आणि पहिली सलामी देण्याचा मान असतो, असे स्थानिक परंपरेत सांगितले जाते.

पर्वत परिसर वनविभागाच्या अखत्यारीत येतो. त्यामुळे प्लास्टिक आणि कचरा सोबत आणू नये, असा निर्बंध आहे. लेण्या आणि मंदिरांची अवस्था बऱ्यापैकी टिकून आहे. मात्र काही ठिकाणी कोरीव कामाची झीज झाली आहे. वाटेवर पिण्याच्या पाण्याची सोय मर्यादित आहे, त्यामुळे पाणी सोबत न्यावे लागते.

जतन व जबाबदारी

अंजनेरीचा परिसर वनविभाग आणि स्थानिक ग्रामस्थ यांच्या देखरेखीखाली आहे. मंदिरांची नित्य पूजा गावकरी करतात. लेण्यांचे संवर्धन मात्र पुरातत्त्व विभागाकडे आहे.

पर्वतावर प्लास्टिक नेण्यास मनाई आहे. भाविकांच्या वाढत्या संख्येमुळे पायऱ्या आणि कठडे बांधण्यात आले आहेत. यामुळे चढाई सोपी झाली आहे, पण कातळातील जुनी कोरीव कामे झाकली जाण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.

गडावर पिण्याच्या पाण्याची सोय मर्यादित आहे. उन्हाळ्यात टाक्यांतील पाणी आटते. त्यामुळे पुरेसे पाणी सोबत न्यावे लागते.

गडावर जाण्यापूर्वी वनविभागाची परवानगी घ्यावी लागते. परतीचा प्रवास संध्याकाळपूर्वी पूर्ण करणे आवश्यक असते.

पर्वतावर मुक्काम करायचा असल्यास मंदिराच्या परिसरात मर्यादित जागा उपलब्ध आहे.

अंजनेरीच्या माथ्यावरून रांजणगिरी, भंडारदुर्ग, हरिहर आणि घरगड या किल्ल्यांची रांग दिसते. पश्चिमेस ब्रह्मगिरीचा उंच पर्वत उभा आहे.

सकाळच्या वेळी येथील दृश्य सर्वांत सुंदर असते. धुके दऱ्यांमध्ये साचल्यावर पर्वतरांगा लाटांसारख्या दिसतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६