अमेरिकन क्रांती

अमेरिकन क्रांती ही इ.स. १७६५ ते १७८३ या काळात उत्तर अमेरिकेतील तेरा ब्रिटिश वसाहतींनी स्वातंत्र्यासाठी केलेली राजकीय आणि लष्करी चळवळ होती. या चळवळीची सुरुवात ब्रिटिश संसदेने लादलेल्या करांविरुद्धच्या विरोधातून झाली. इ.स. १७७५ मध्ये प्रत्यक्ष युद्ध सुरू झाले आणि ४ जुलै १७७६ रोजी वसाहतींनी स्वातंत्र्याची घोषणा केली. युद्ध इ.स. १७८३ मध्ये पॅरिस कराराने संपले आणि अमेरिकेची स्वतंत्रता मान्य झाली. त्यानंतर इ.स. १७८७ मध्ये नवे संविधान तयार झाले आणि त्यावर आधारित संघराज्य उभे राहिले. या घटनेचा प्रभाव पुढील शतकांतील लोकशाही चळवळींवर मोठा झाला.

माहिती

इ.स. १६०७ मध्ये व्हर्जिनिया येथे पहिली कायमस्वरूपी इंग्रजी वसाहत उभी राहिल्यानंतर पुढील दीडशे वर्षांत पूर्व किनाऱ्यावर तेरा वसाहती वसल्या. प्रत्येक वसाहतीची स्वतःची विधानसभा होती आणि स्थानिक बाबींचा कारभार तेथेच चालत असे.

इ.स. १७६३ मध्ये सात वर्षांचे युद्ध संपल्यानंतर ब्रिटनवर मोठा कर्जाचा बोजा होता. या खर्चाची भरपाई करण्यासाठी ब्रिटिश संसदेने वसाहतींवर नवे कर लादण्यास सुरुवात केली. वसाहतींनी या करांना विरोध केला, कारण त्यांचे प्रतिनिधित्व ब्रिटिश संसदेत नव्हते.

करविषयक वाद

इ.स. १७६५ मध्ये स्टॅम्प कायद्याने छपाईच्या कागदावर शुल्क लादले गेले. या कायद्यामुळे वकील, पत्रकार आणि व्यापारी यांच्यावर थेट परिणाम झाला आणि विरोध व्यापक झाला. काही काळानंतर हा कायदा मागे घेतला गेला, परंतु त्यानंतर इतर शुल्क लादली गेली.

वसाहतींनी प्रतिनिधित्वाशिवाय कर आकारणी अयोग्य असल्याची भूमिका घेतली. त्यांनी बहिष्कार, निदर्शने आणि पत्रकांच्या माध्यमातून आपली बाजू मांडली. प्रत्येक वसाहतीत संपर्क समित्या तयार झाल्या आणि त्यांनी परस्परांशी समन्वय साधला.

इ.स. १७६७ मध्ये पुन्हा नवी शुल्के लादली गेली आणि सैन्याच्या देखभालीचा खर्च वसाहतींवर टाकण्यात आला. यामुळे विरोध अधिक संघटित झाला आणि बहिष्काराची व्याप्ती वाढली.

इ.स. १७७० मध्ये बोस्टनमध्ये निदर्शक आणि सैनिक यांच्यात झालेल्या चकमकीत अनेक नागरिक ठार झाले. या घटनेमुळे वसाहतींमधील असंतोष अधिक तीव्र झाला आणि परस्पर संपर्क वाढवण्यासाठी समित्यांचे जाळे उभे राहिले.

इ.स. १७७३ च्या चहा कायद्यानंतर बोस्टनमध्ये विरोधाचे तीव्र स्वरूप पाहायला मिळाले. त्याच वर्षी डिसेंबरमध्ये बंदरातील चहाचा साठा समुद्रात फेकून देण्यात आला. या घटनेनंतर ब्रिटनने मॅसेच्युसेट्सवर कठोर निर्बंध लादले आणि तणाव अधिक वाढला.

संघटना आणि पहिली लढाई

इ.स. १७७४ मध्ये फिलाडेल्फियामध्ये वसाहतींचे प्रतिनिधी एकत्र आले आणि त्यांनी ब्रिटिश धोरणांविरुद्ध संयुक्त भूमिका घेतली. स्थानिक पातळीवर स्वयंसेवक सैन्याची उभारणी झाली आणि शस्त्रास्त्रांचा साठा वाढवला गेला.

१९ एप्रिल १७७५ रोजी लेक्सिंग्टन आणि कॉन्कॉर्ड येथे ब्रिटिश सैन्य आणि वसाहतवादी स्वयंसेवक यांच्यात गोळीबार झाला. या घटनेला युद्धाची सुरुवात मानले जाते. त्यानंतर काही आठवड्यांतच वसाहतींच्या सैन्याने बोस्टनभोवतीचा प्रदेश ताब्यात घेतला.

स्वातंत्र्याची घोषणा

इ.स. १७७६ च्या जुलैमध्ये कॉन्टिनेंटल काँग्रेसने स्वातंत्र्याचा ठराव स्वीकारला. ४ जुलै १७७६ रोजी घोषणापत्र स्वीकारण्यात आले, ज्यात मूलभूत हक्क आणि सरकारच्या अधिकाराचा आधार यांविषयीची तत्त्वे मांडली गेली होती.

या घोषणेत सर्व माणसांना समान निर्माण केले गेले आहे आणि त्यांना जीवित, स्वातंत्र्य व आनंदाचा शोध यांचा अधिकार आहे, अशी तत्त्वे मांडली गेली. सरकारचा अधिकार शासितांच्या संमतीतून येतो, असेही सांगण्यात आले.

त्या वेळी अमेरिकेत गुलामगिरी अस्तित्वात होती आणि घोषणेतील तत्त्वे सर्वांना लागू झाली नाहीत. हा विसंगतीचा मुद्दा पुढील शतकातील चळवळींनी सतत उपस्थित केला.

घोषणेला सर्व वसाहतींचा एकसारखा पाठिंबा नव्हता. काही प्रतिनिधींना स्वातंत्र्याची घोषणा धोकादायक वाटत होती, तर काहींना तडजोडीचा मार्ग अपेक्षित होता. अखेर संयुक्त भूमिका घेण्यात आली आणि सर्व वसाहतींच्या नावाने घोषणा जाहीर झाली.

घोषणेच्या प्रती छापून वाचनासाठी सार्वजनिक ठिकाणी लावण्यात आल्या. त्या वाचून लोकांनी जल्लोष केल्याच्या नोंदी आहेत आणि न्यूयॉर्कमध्ये ब्रिटिश सैन्याच्या पुतळ्याचे विसर्जन करण्यात आले.

युद्ध

सुरुवातीच्या काळात ब्रिटिश सैन्याला सरसता होती, कारण त्यांच्याकडे प्रशिक्षित सैन्य आणि संसाधने होती. वसाहतवाद्यांना मात्र स्थानिक पाठबळ आणि उत्साहाचा आधार होता. जॉर्ज वॉशिंग्टन यांनी सैन्याचे नेतृत्व केले.

इ.स. १७७७ मध्ये साराटोगा येथे वसाहतवाद्यांना मोठा विजय मिळाला. या विजयामुळे फ्रान्सने अमेरिकेच्या बाजूने युद्धात प्रवेश केला. त्यानंतर स्पेन आणि नेदरलँड्सनेही ब्रिटनविरुद्ध भूमिका घेतली आणि युद्ध जागतिक स्वरूपाचे बनले.

युद्धाच्या सुरुवातीच्या वर्षांत वसाहतवाद्यांच्या सैन्याला अन्न, कपडे आणि औषधांची तीव्र कमतरता भासली. हिवाळ्यातील तळांवर सैनिकांना अत्यंत कठीण परिस्थितीत राहावे लागले आणि अनेकांचा आजाराने मृत्यू झाला. या अनुभवामुळे सैन्याची संघटना सुधारण्याची गरज निर्माण झाली.

इ.स. १७८१ मध्ये यॉर्कटाउन येथे ब्रिटिश सैन्याने शरणागती पत्करली. यानंतर वाटाघाटी सुरू झाल्या आणि इ.स. १७८३ मध्ये पॅरिस करारावर स्वाक्षऱ्या झाल्या.

टप्पा	वर्ष
स्टॅम्प कायदा	इ.स. १७६५
बोस्टन चहा पक्ष	इ.स. १७७३
लेक्सिंग्टन व कॉन्कॉर्ड	इ.स. १७७५
स्वातंत्र्याची घोषणा	इ.स. १७७६
यॉर्कटाउनची शरणागती	इ.स. १७८१
पॅरिस करार	इ.स. १७८३
संविधान स्वीकारले	इ.स. १७८७

संविधान

युद्धानंतर वसाहतींचे एकत्रीकरण कसे असेल, याबाबत वाद निर्माण झाला. सुरुवातीच्या संघटनेत केंद्र सरकारकडे पुरेसे अधिकार नव्हते आणि त्यामुळे आर्थिक व प्रशासकीय अडचणी उभ्या राहिल्या.

इ.स. १७८७ मध्ये फिलाडेल्फियामध्ये घटना परिषद भरली आणि नवे संविधान तयार झाले. त्यात केंद्र सरकार आणि राज्ये यांच्यातील अधिकारांची विभागणी करण्यात आली आणि तीन स्वतंत्र शाखांची रचना निश्चित केली.

संविधानावर मान्यतेच्या वेळी तीव्र चर्चा झाली. एका गटाने केंद्र सरकारला अधिक अधिकार द्यावेत असे म्हटले, तर दुसऱ्या गटाने राज्यांचे स्वातंत्र्य राखण्यावर भर दिला.

विवादित प्रश्नांवर तडजोडी करण्यात आली, त्यात लोकसंख्येच्या मोजणीचा नियमही होता. या तडजोडीमुळे संविधानाला मान्यता मिळवणे शक्य झाले, परंतु गुलामगिरीचा प्रश्न पुढील काळातही अनुत्तरीत राहिला.

संविधानाला मान्यता मिळाल्यानंतर इ.स. १७८९ मध्ये नवे सरकार कार्यरत झाले. इ.स. १७९१ मध्ये मूलभूत हक्कांच्या दहा सुधारणा स्वीकारल्या गेल्या, ज्यांना हक्कांचा अधिकारपत्र म्हणून ओळखले जाते.

परिणाम

अमेरिकन क्रांतीने वसाहतींची सत्ता लोकनिवडलेल्या प्रतिनिधींकडे आणली आणि लिखित संविधानाची परंपरा सुरू केली. या प्रयोगाचा अभ्यास युरोपातील विचारवंतांनी केला आणि त्यातून पुढील चळवळींना प्रेरणा मिळाली.

युद्धामुळे मोठे कर्ज निर्माण झाले आणि करव्यवस्थेची पुनर्रचना करावी लागली. व्यापार आणि उत्पादनाचा विस्तार झाला, परंतु त्याचा लाभ सर्वांना समान झाला नाही.

दुसऱ्या बाजूला या प्रक्रियेत स्थानिक अमेरिकन समुदायांच्या जमिनी हिरावल्या गेल्या आणि त्यांच्यावर हिंसाचार झाला. गुलामगिरीही अनेक दशके कायम राहिली आणि पुढे ती मोठ्या संघर्षाचे कारण बनली.

फ्रान्समधील क्रांतीच्या काळात अमेरिकन उदाहरणाचा उल्लेख केला गेला आणि पुढील शतकांतील अनेक चळवळींनी स्वातंत्र्याच्या घोषणेतील भाषेचा आधार घेतला. त्यामुळे या घटनेचा प्रभाव अमेरिकेच्या सीमेबाहेरही विस्तारला.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६