अ‍ॅमेझॉन वर्षावन

अ‍ॅमेझॉन वर्षावन हे दक्षिण अमेरिकेतील जगातील सर्वात मोठे उष्णकटिबंधीय वर्षावन आहे. ते अ‍ॅमेझॉन नदीच्या विस्तृत खोऱ्यात पसरलेले असून सुमारे नऊ देशांत त्याचा विस्तार आहे. यातील सर्वात मोठा भाग ब्राझीलमध्ये येतो. या वर्षावनात पृथ्वीवरील ज्ञात प्रजातींपैकी सुमारे दहा टक्के प्रजाती आढळतात. येथे शेकडो स्थानिक समुदाय शतकानुशतके राहत आहेत. गेल्या काही दशकांत जंगलतोडीमुळे या वर्षावनाचे क्षेत्र झपाट्याने कमी होत आहे. त्यामुळे जैवविविधता व जागतिक हवामान या दोन्हींवर गंभीर परिणाम होत असल्याची चिंता व्यक्त केली जात आहे.

माहिती

अ‍ॅमेझॉन वर्षावनाचे क्षेत्र सुमारे ५५ लाख चौरस किलोमीटर इतके असल्याचा अंदाज आहे. यातील सुमारे साठ टक्के भाग ब्राझीलमध्ये येतो. उर्वरित भाग पेरू, कोलंबिया, व्हेनेझुएला, इक्वेडोर, बोलिव्हिया, गयाना, सुरिनाम व फ्रेंच गयाना या देशांत विभागलेला आहे. अ‍ॅमेझॉन नदी जगातील सर्वात जास्त पाणी वाहून नेणारी नदी आहे.

तपशील	माहिती
खंड	दक्षिण अमेरिका
अंदाजे क्षेत्र	सुमारे ५५ लाख चौरस किलोमीटर
देश	सुमारे ९
सर्वात मोठा भाग	ब्राझील
मुख्य नदी	अ‍ॅमेझॉन
प्रजातींचा वाटा	ज्ञात प्रजातींपैकी सुमारे १० टक्के
प्रमुख धोका	जंगलतोड व हवामान बदल

वर्षावनात दिवसभर उकाडा व दमटपणा असतो. वातावरणातील ओलाव्यामुळे कापसाचे कपडेही लवकर ओले होतात. हा दमटपणा येथील वनस्पतींच्या वाढीसाठी पोषक असतो.

वर्षावनाच्या वरच्या थरात झाडांची घनदाट छत्री तयार होते. त्यामुळे जमिनीपर्यंत सूर्यप्रकाश कमी पोहोचतो. खालच्या थरात ओलावा व सावली असल्यामुळे वेगळ्या प्रकारची वनस्पती वाढतात. काही झाडे शंभर मीटरपर्यंत उंच वाढतात.

नदीखोरे आणि भौगोलिक विस्तार

अ‍ॅमेझॉन नदीची लांबी सुमारे ६,४०० किलोमीटर असल्याचा अंदाज आहे. ती पेरूमधील आंदेस पर्वतात उगम पावते आणि अटलांटिक महासागरास मिळते. तिच्या खोऱ्यात शेकडो उपनद्या येऊन मिळतात. पावसाळ्यात नदीची पातळी मोठ्या प्रमाणात वाढते आणि आसपासचे विस्तृत जंगल पाण्याखाली येते.

या भागात दरवर्षी मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडतो. ओलाव्यामुळे येथील हवेत बाष्प मुबलक असते आणि ती पुढे पावसाच्या रूपात परत येते. या प्रक्रियेमुळे वर्षावन स्वतःच्या पावसाचा मोठा भाग तयार करते. जंगल कमी झाल्यास हा चक्र बिघडण्याचा धोका असतो.

नदीखोऱ्यातील जमीन बहुतेक ठिकाणी फारशी सुपीक नाही. वनस्पतींचे सेंद्रिय पदार्थ जमिनीत जास्त काळ टिकत नाहीत आणि पावसामुळे वाहून जातात. त्यामुळे येथील जैवविविधता जमिनीपेक्षा जिवंत वनस्पती व प्राण्यांच्या परस्परसंबंधांवर अवलंबून आहे.

जैवविविधता

अ‍ॅमेझॉन वर्षावन हे पृथ्वीवरील सर्वात श्रीमंत परिसंस्था मानले जाते. येथे सुमारे चाळीस हजार वनस्पती प्रजाती, दोन हजारांहून अधिक मासे प्रजाती आणि हजारांहून अधिक पक्षी प्रजाती आढळतात, असा अंदाज आहे. अनेक प्रजाती अजूनही अभ्यासल्या गेलेल्या नाहीत.

येथे जॅग्वार, स्लोथ, टुकॅन, हरिणाजवळचे माकड, गोमंतकीय डॉल्फिन आणि अनेक प्रकारचे बेडूक आढळतात. नदीत मगर, अ‍ॅनाकोंडा व अनेक मासे प्रजाती राहतात. झाडांवर राहणारे प्राणी वनस्पतींवर तर वनस्पती प्राण्यांवर अवलंबून असलेले जाळे येथे अत्यंत गुंतागुंतीचे आहे.

अ‍ॅमेझॉन नदीत आढळणाऱ्या काही मासे प्रजाती केवळ याच भागात आढळतात. नदीच्या पाण्याची पातळी बदलल्यावर माशांचे अन्न व प्रजननस्थळे बदलतात. त्यामुळे नदीच्या प्रवाहातील बदलांचा परिणाम संपूर्ण परिसंस्थेवर होतो.

या वर्षावनातील अनेक वनस्पतींचा उपयोग औषधांसाठी होतो. संशोधकांनी येथील वनस्पतींवरून अनेक औषधांचे घटक शोधले आहेत. अनेक पारंपरिक औषधे स्थानिक समुदायांच्या ज्ञानावर आधारित आहेत. त्यामुळे या ज्ञानाचे जतन होणेही महत्त्वाचे मानले जाते.

स्थानिक समुदाय

अ‍ॅमेझॉन खोऱ्यात शेकडो स्थानिक समुदाय राहतात. त्यांच्या अनेक भाषा व स्वतंत्र संस्कृती आहेत. हे समुदाय शेती, मासेमारी, शिकार व जंगलातील संसाधनांच्या संकलनावर आपले जीवन आधारित करतात. त्यांनी जंगलाचा उपयोग केवळ उपभोगासाठी नव्हे, तर त्याचे संवर्धन करण्यासाठीही केला आहे.

अनेक स्थानिक समुदायांना आपल्या पारंपरिक जमिनींवर हक्क मिळवण्यासाठी दीर्घकाळ संघर्ष करावा लागला आहे. जमिनीचे हक्क मिळाल्यावर त्या भागातील जंगलतोडीचे प्रमाण कमी होते, असे अभ्यासांतून दिसते. त्यामुळे स्थानिक हक्क हे संवर्धनाचे महत्त्वाचे साधन मानले जाते.

बाहेरील लोकांच्या संपर्कात आल्यावर या समुदायांना नवे आजार, जमीन ताब्यात घेण्याचे प्रयत्न व सांस्कृतिक बदल यांना तोंड द्यावे लागले आहे. काही समुदाय अजूनही बाहेरील जगापासून दूर राहतात. त्यांच्या संरक्षणासाठी विशेष नियम लागू केले आहेत.

जंगलतोड आणि कारणे

अ‍ॅमेझॉनमधील जंगलतोडीचे प्रमुख कारण म्हणजे गुरांची पशुपालनासाठी जमीन तयार करणे. मोठ्या प्रमाणात जमीन साफ करून तेथे गुरे चारण्यात येतात. सोयाबीनसारख्या पिकांसाठीही मोठे क्षेत्र साफ केले जाते.

रस्ते बांधणे, धरणे उभारणे, खाणकाम व लाकूडतोड ही इतर कारणे आहेत. रस्ते तयार झाल्यावर दुर्गम भागातही लोक व व्यापारी पोहोचू शकतात आणि जंगलतोड वाढते. काही ठिकाणी जमीन ताब्यात घेण्यासाठी जंगल जाळले जाते.

जंगलतोडीमुळे केवळ झाडेच नाही, तर प्राण्यांची निवासस्थानेही नष्ट होतात. जमीन उन्हात उघडी राहिल्यामुळे ती लवकर कोरडी होते आणि पुन्हा जंगल वाढणे कठीण जाते. शास्त्रज्ञांच्या मते वर्षावनाचा एक मोठा भाग नष्ट झाल्यास तो कोरड्या प्रदेशात बदलू शकतो.

संवर्धन

संवर्धनासाठी संरक्षित क्षेत्रे, राष्ट्रीय उद्याने आणि स्थानिक समुदायांच्या जमिनी यांचा उपयोग केला जातो. ब्राझीलमध्ये जंगलतोडीवर देखरेख ठेवण्यासाठी उपग्रहांचा वापर केला जातो. बेकायदेशीर लाकूडतोड व खाणकाम रोखण्यासाठी तपासणी व दंडाची व्यवस्था आहे.

आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वर्षावनाच्या संवर्धनासाठी निधी उभारला जातो. या निधीतून संरक्षित क्षेत्रांची देखभाल व शाश्वत विकासाचे उपक्रम राबवले जातात. मात्र निधीची उपलब्धता व वापर याविषयी सातत्याने चर्चा होत असते.

शाश्वत शेती, वनोत्पादनांची शाश्वत विक्री आणि पर्यावरणपूरक पर्यटन यांसारख्या पर्यायी उपायांवरही भर दिला जात आहे. स्थानिक समुदायांना या उपक्रमांत सहभागी करून घेतल्यास संवर्धन अधिक टिकाऊ होऊ शकते, असे तज्ज्ञ मानतात.

पर्यटन आणि संशोधन

अ‍ॅमेझॉनमध्ये निसर्ग पर्यटन मर्यादित प्रमाणात विकसित झाले आहे. पर्यटक नदीकाठच्या भागांत राहून जंगल व वन्यजीव पाहण्यासाठी येतात. मात्र मोठ्या प्रमाणात पर्यटन वाढल्यास त्याचा परिसंस्थेवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.

या वर्षावनात सातत्याने संशोधन सुरू असते. नव्या प्रजातींचा शोध, हवामानावरील परिणाम आणि जंगलतोडीचे दर यांचा अभ्यास केला जातो. संशोधनातून मिळालेली माहिती धोरण ठरवण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र दुर्गम भागांमुळे अनेक भागांचा अभ्यास अजूनही अपूर्ण आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६