अहमदाबाद जिल्हा

अहमदाबाद जिल्हा हा गुजरात राज्याच्या मध्य भागातील जिल्हा आहे. गुजरातमधील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला जिल्हा म्हणून तो ओळखला जातो. जिल्ह्याचे मुख्यालय अहमदाबाद या शहरात आहे. साबरमती नदीच्या काठावर वसलेले अहमदाबाद शहर हे भारतातील पहिले जागतिक वारसा शहर आहे. २०१७ मध्ये युनेस्कोने शहराच्या ऐतिहासिक भागाला हा दर्जा दिला.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे २०११ च्या जनगणनेतील आहेत. २०१३ मध्ये बोटाद जिल्हा वेगळा झाल्यामुळे जिल्ह्याची सध्याची व्याप्ती त्यापेक्षा थोडी लहान आहे.

नावाची व्युत्पत्ती

अहमदाबादचा पूर्वीचा भाग आशावल आणि कर्णावती या नावांनी ओळखला जात असे. गुजरातचा सुलतान अहमदशहा पहिला याने १४११ मध्ये साबरमतीच्या काठी नवे शहर वसवले. त्याच्या नावावरून हे शहर अहमदाबाद झाले. 'आबाद' या शब्दाचा अर्थ वसाहत असा होतो.

इतिहास

या भागावर सोलंकी आणि वाघेला राजवंशांची सत्ता होती. पुढे गुजरातच्या सुलतानांचे राज्य आले. १५७३ मध्ये अकबराने गुजरात जिंकल्यानंतर अहमदाबाद मुघल साम्राज्याचा भाग झाले. पुढील काळात मराठ्यांची आणि नंतर ब्रिटिशांची सत्ता आली.

विसाव्या शतकात हे शहर भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे महत्त्वाचे केंद्र बनले. महात्मा गांधींनी १९१५ मध्ये साबरमती नदीकाठी आश्रम स्थापन केला. १९३० मध्ये दांडी यात्रेची सुरुवात याच आश्रमातून झाली. १९६० मध्ये गुजरात राज्याची स्थापना झाल्यानंतर अहमदाबाद हे त्याचे प्रमुख औद्योगिक शहर बनले.

भूगोल

जिल्हा सपाट मैदानात वसला आहे. उत्तरेस मेहसाणा, पूर्वेस खेडा, दक्षिणेस आणंद आणि बोटाद तर पश्चिमेस सुरेंद्रनगर जिल्हे आहेत. साबरमती ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी आहे. जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात हवामान कोरडे असून पूर्व भागातील माती अधिक सुपीक आहे.

जिल्ह्याच्या दक्षिण भागात नल सरोवर हे खाऱ्या पाण्याचे मोठे सरोवर आहे. ते पक्षी अभयारण्य म्हणून प्रसिद्ध आहे. ढोलेरा तालुक्यातील लोथल हे हडप्पा संस्कृतीचे प्राचीन स्थळ आहे. तेथे प्राचीन बंदराचे अवशेष सापडले आहेत.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

अहमदाबाद हे गुजरातचे प्रमुख औद्योगिक केंद्र आहे. कापड गिरण्यांच्या मोठ्या संख्येमुळे या शहराला पूर्वी 'भारताचे मँचेस्टर' असे म्हटले जात असे. आज रसायन, औषधे, अभियांत्रिकी, प्लास्टिक आणि माहिती तंत्रज्ञान असे अनेक उद्योग येथे आहेत.

जिल्ह्याच्या ग्रामीण भागात कापूस, ज्वारी, बाजरी, गवार आणि एरंडी ही प्रमुख पिके घेतली जातात. दुग्धव्यवसाय हा अनेक कुटुंबांचा मुख्य आधार आहे. साणंद आणि आसपासचा भाग हा गुजरात औद्योगिक विकास महामंडळाचा मोठा औद्योगिक क्षेत्र आहे.

प्रमुख शहरे

अहमदाबाद हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे शहर आणि मुख्यालय आहे. साणंद, विरमगाम, ढोलका, बावला, धंधुका आणि ढोलेरा ही इतर महत्त्वाची शहरे आहेत. ढोलका आणि विरमगाम ही पूर्वीच्या काळातील व्यापारी केंद्रे होती.

प्रशासन

जिल्ह्याचा प्रमुख अधिकारी जिल्हाधिकारी असतो. जिल्ह्याची विभागणी तालुक्यांमध्ये झाली आहे. प्रत्येक तालुक्याचा कारभार तहसीलदार पाहतो. अहमदाबाद महानगरपालिका शहराच्या नागरी सेवा पुरवते. कायदा व सुव्यवस्थेसाठी पोलीस आयुक्तालय कार्यरत आहे.

वाहतूक आणि पर्यटन

अहमदाबाद येथे सरदार वल्लभभाई पटेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. अहमदाबाद जंक्शन हे पश्चिम रेल्वेचे महत्त्वाचे स्थानक आहे. २०१९ पासून शहरात मेट्रो सेवा सुरू झाली आहे. राष्ट्रीय महामार्गांद्वारे जिल्हा राज्यातील इतर भागांशी जोडला गेला आहे.

पर्यटकांसाठी साबरमती आश्रम, कंकरिया तलाव, जामा मस्जिद, सिदी सय्यद मस्जिद, हथीसिंग जैन मंदिर, नल सरोवर पक्षी अभयारण्य आणि लोथल ही प्रमुख स्थळे आहेत. शहरातील पोळ (Pol) नावाच्या पारंपरिक गल्ल्या वास्तुकलेसाठी प्रसिद्ध आहेत.

संदर्भ

1. अहमदाबाद जिल्हा
2. Ahmedabad district
3. अहमदाबाद जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारताची जनगणना २०११

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६