येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान

येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान हे अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांमधील सर्वात जुन्या राष्ट्रीय उद्यानांपैकी एक असून जगातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान म्हणून ओळखले जाते. १ मार्च १८७२ रोजी अमेरिकी काँग्रेसने केलेल्या कायद्यान्वये या उद्यानाची स्थापना झाली. उद्यानाचा मोठा भाग वायोमिंग राज्याच्या वायव्य कोपऱ्यात येतो, तर मोंटाना व आयडाहो राज्यांतील काही भागही त्यात समाविष्ट आहेत. सुमारे ८,९९१ चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळ असलेले हे उद्यान रॉकी पर्वतरांगेच्या मध्यभागी वसले आहे. जगातील सर्वाधिक गीझर एकाच ठिकाणी आढळणारे क्षेत्र म्हणून याची विशेष ख्याती आहे. उद्यानाच्या जमिनीखाली सक्रिय ज्वालामुखीय प्रणाली असल्याने येथे उकळते झरे, वाफेचे झरे, चिखलाचे खड्डे आणि गीझर मोठ्या प्रमाणात आढळतात. ग्रिझली अस्वल, लांडगे, बायसन आणि वापिटी हे येथील प्रमुख प्राणी आहेत. नैसर्गिक सौंदर्य, भूगर्भीय प्रक्रिया आणि जैवविविधता या तिन्ही कारणांमुळे १९७८ मध्ये युनेस्कोने येलोस्टोनला जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट केले.

माहिती

येलोस्टोनच्या स्थापनेपूर्वी या प्रदेशाची माहिती बाहेरील जगाला फारशी नव्हती. एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यात पर्वतपथिक व शिकारी येथे येत असत, तर संघटित शोधमोहिमा १८६० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात सुरू झाल्या. त्या मोहिमांनी येथील गीझर व तलावांची माहिती पूर्वेकडील वर्तमानपत्रांतून प्रसिद्ध झाल्यावर उद्यानाची कल्पना बळकट झाली. अमेरिकी काँग्रेसने मंजूर केलेल्या कायद्यावर १ मार्च १८७२ रोजी तत्कालीन राष्ट्राध्यक्ष युलिसिस एस. ग्रँट यांनी स्वाक्षरी केली आणि उद्यान अस्तित्वात आले. सुरुवातीच्या काळात उद्यानाची देखभाल सैन्याकडे होती; १९१६ मध्ये राष्ट्रीय उद्यान सेवेची स्थापना झाल्यानंतर तिच्याकडे व्यवस्थापन आले. उद्यानाचे क्षेत्रफळ सुमारे ८,९९१ चौरस किलोमीटर असून त्यातील ९६ टक्के भाग वायोमिंगमध्ये, ३ टक्के मोंटानामध्ये आणि १ टक्के आयडाहोमध्ये आहे. या प्रदेशात मूळ अमेरिकी समुदायांचे वास्तव्य किमान अकरा हजार वर्षांपूर्वीपासून होते, असे पुरातत्त्वीय पुरावे सूचित करतात. उद्यानाच्या हद्दीत सुमारे १,८०० हून अधिक पुरातत्त्वीय स्थळे नोंदवली गेली आहेत.

भूगर्भीय रचना

येलोस्टोनचे भूगर्भशास्त्रीय महत्त्व त्याखालील ज्वालामुखीय उष्णबिंदूमुळे आहे. भूगर्भातील मॅग्माचा ठळक साठा पृष्ठभागाच्या अगदी जवळ असल्याने येथील जमीन सतत हलत असते. उद्यानाच्या मध्यभागी सुमारे ४५ बाय ७५ किलोमीटर विस्ताराचा एक मोठा ज्वालामुखीय खड्डा, म्हणजे कॅल्डेरा, आहे. गेल्या सुमारे २१ लाख वर्षांत या भागात तीन प्रचंड उद्रेक झाल्याचे भूगर्भशास्त्रज्ञांनी नोंदवले आहे; ते अनुक्रमे सुमारे २१ लाख, १२ लाख आणि ६.४ लाख वर्षांपूर्वी घडले. शेवटच्या मोठ्या उद्रेकानंतरचा खड्डा आजच्या येलोस्टोन पठाराचा पाया मानला जाते. या भागात दरवर्षी सुमारे एक ते तीन हजारांपर्यंत सौम्य भूकंप नोंदवले जातात. उद्यानातील येलोस्टोन तलाव हा उत्तर अमेरिकेतील सर्वात उंचावर असलेल्या मोठ्या तलावांपैकी एक आहे. या तलावाचा काही भाग कॅल्डेराच्या आत येतो.

गीझर आणि औष्णिक लक्षणे

येलोस्टोनमध्ये दहा हजारांहून अधिक औष्णिक लक्षणे आढळतात. युनेस्कोच्या नोंदीनुसार जगातील निम्म्याहून अधिक ज्ञात औष्णिक लक्षणे याच उद्यानात आहेत. येथील गीझरची संख्या तीनशेहून अधिक असून ती जगातील सर्वाधिक एकत्रित संख्या मानली जाते. ओल्ड फेथफुल हा येथील सर्वात प्रसिद्ध गीझर असून तो नियमित अंतराने उडण्यासाठी ओळखला जातो. ग्रँड प्रिझमॅटिक स्प्रिंगसारखे उकळते झरे त्यांच्या रंगांसाठी प्रसिद्ध आहेत; या रंगांचे कारण पाण्यातील खनिजे व उष्णतेला अनुकूल जीवाणूंचे स्तर हे आहे. मॅमथ हॉट स्प्रिंग्स भागात चुनखडीच्या पांढऱ्या पायऱ्या, म्हणजे ट्रॅव्हर्टिन टेरेस, पाहायला मिळतात. या सर्व लक्षणांचा आधार उष्णबिंदूमुळे तापलेले भूगर्भातील पाणी हा आहे. पावसाचे व बर्फवृष्टीचे पाणी जमिनीत खोल जाऊन तापते आणि पुन्हा वर येताना ही लक्षणे निर्माण करते.

जैवविविधता

उद्यानात सुमारे ६७ प्रजातींचे सस्तन प्राणी, अंदाजे ३३० प्रजातींचे पक्षी आणि १६ प्रजातींचे मासे नोंदवले गेले आहेत. येथील बायसन कळप हा सतत मुक्तपणे हिंडणाऱ्या जगातील दुर्मीळ कळपांपैकी एक मानला जातो. ग्रिझली अस्वल ही येथील सर्वाधिक अभ्यासल्या गेलेल्या अस्वलांच्या लोकसंख्यांपैकी एक आहे. लांडगे या भागातून एकोणिसाव्या शतकात नष्ट झाले होते; १९९५ मध्ये त्यांना पुन्हा सोडण्यात आले आणि त्यानंतर त्यांची संख्या वाढली. उद्यानाच्या जंगलांपैकी बहुतांश भाग लॉजपोल पाइनचा आहे. १९८८ मध्ये झालेल्या मोठ्या वणव्यांत उद्यानाच्या एक तृतीयांशहून अधिक भाग जळाला होता. आगीनंतरची नैसर्गिक पुनर्निर्मिती हा येथील परिसंस्थेचा महत्त्वाचा भाग मानला जातो; विजेमुळे लागलेल्या आगी परवानगी असल्यास जळू दिल्या जातात. उद्यानाचे व्यवस्थापन वनस्पतींची नैसर्गिक उत्तरोत्तरता थांबवत नाही, हे त्याचे वैशिष्ट्य आहे.

हवामान

येलोस्टोनचे हवामान उंचीवर अवलंबून मोठ्या प्रमाणात बदलते. उद्यानाच्या उत्तरेकडील सीमेवर वार्षिक पर्ष्टी सुमारे २६ सेंटीमीटर इतकी कमी असते, तर नैऋत्य कोपऱ्यात ती २०० सेंटीमीटरहून अधिक होते. हिवाळे कडक असून बहुतांश भागात जानेवारीत सरासरी तापमान गोठवणारे असते. उद्यानात १९३३ मध्ये उणे ५४ अंश सेल्सिअस इतके अत्यंत कमी तापमान नोंदवले गेले होते. उन्हाळ्यात दिवस उबदार असले तरी रात्री थंड असतात. उंचावरील बर्फ वितळण्याचा काळ उशिरा येत असल्याने अनेक रस्ते वर्षातील मोठा काळ बंद असतात. या हवामानामुळेच उद्यानातील वनस्पती व प्राण्यांचे जीवनचक्र ठराविक काळात केंद्रित होते.

संवर्धन आणि जागतिक वारसा

येलोस्टोन १९७८ मध्ये जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट झाले आणि ते जगातील पहिल्या चार नैसर्गिक जागतिक वारसा स्थळांपैकी एक होते. समावेश नैसर्गिक निकष सात, आठ, नऊ आणि दहा यांच्या आधारे झाला. १९७६ मध्ये याच क्षेत्राला युनेस्कोचा जैवमंडल राखीव दर्जाही मिळाला होता. १९९५ ते २००३ या काळात उद्यान धोक्यातील जागतिक वारसा यादीत ठेवण्यात आले होते. जवळच्या खाणकामाचा धोका, नदीप्रवाहातील प्रदूषण, बाहेरून आणलेल्या माशांचा प्रादुर्भाव आणि वाढता पर्यटनभार ही त्यामागील कारणे होती. त्यानंतर अनेक उपाययोजना राबवल्यावर उद्यान या यादीतून बाहेर पडले. उद्यानाच्या आजुबाजूला सहा राष्ट्रीय वने आणि दोन वन्यजीव अभयारण्ये आहेत; हा विस्तृत परिसर "ग्रेटर येलोस्टोन परिसंस्था" म्हणून ओळखला जातो. या मोठ्या परिसरामुळे प्राण्यांच्या हालचाली आणि अनुवांशिक देवाणघेवाण सुरळीत राहण्यास मदत होते.

तपशील	माहिती
स्थापना	१ मार्च १८७२
देश	अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने
क्षेत्रफळ	सुमारे ८,९९१ चौरस किलोमीटर
जागतिक वारसा समावेश	१९७८
औष्णिक लक्षणे	१०,००० हून अधिक
गीझर	३०० हून अधिक
सस्तन प्रजाती	सुमारे ६७

पर्यटन आणि व्यवस्थापन

येलोस्टोन हे अमेरिकेतील सर्वाधिक पाहिल्या जाणाऱ्या राष्ट्रीय उद्यानांपैकी एक आहे. २०२५ मध्ये येथे सुमारे ४७ लाख पर्यटक आले, अशी नोंद आहे. उद्यानाच्या केवळ दोन टक्के भागात रस्ते, इमारती व पर्यटक सुविधा विकसित केल्या आहेत; उर्वरित ९० टक्क्यांहून अधिक भाग वाळवंटी स्वरूपात व्यवस्थापित केला जातो. पक्के रस्ते गीझर भागांपर्यंत जवळपास पोहोचतात, त्यामुळे मोठ्या प्रमाणात भेटी होतात. हिवाळ्यात बहुतांश रस्ते बंद असतात आणि पर्यटकांना मार्गदर्शकांसह विशेष वाहनांतून प्रवेश दिला जाता. गर्दीचे नियंत्रण, कचरा व्यवस्थापन आणि वन्यजीवांशी सुरक्षित अंतर राखणे या बाबींवर उद्यान प्रशासन सतत भर देत असते. पर्यटनातून मिळणारे उत्पन्न संरक्षणकार्यासाठी वापरले जाते, हे येथील व्यवस्थापनाचे वैशिष्ट्य आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६