यांगत्से नदी

यांगत्से नदी ही चीनमधील सर्वात लांब आणि आशिया खंडातील सर्वात लांब नदी आहे. ती तिबेटच्या उंच पठारावरील तांगगुला पर्वतरांगेतून सुरू होते आणि सुमारे ६,३०० किलोमीटर वाहत पूर्व चीन समुद्राला मिळते. नदी चीनच्या मध्यवर्ती आणि पूर्व भागातून वाहते आणि तिच्या खोर्यात देशाची मोठी लोकसंख्या व औद्योगिक क्षेत्रे समाविष्ट आहेत. उंच प्रदेशातून सुरू होऊन ती खोल दऱ्यांतून खाली येते आणि नंतर विशाल सपाट मैदानातून वाहते. नदीवर थ्री गॉर्जेस हे जगातील सर्वात मोठ्या जलविद्युत केंद्रांपैकी एक उभारले आहे. शांघाय, वुहान, छोंगछिंग आणि नानजिंग ही तिच्या काठावरील प्रमुख शहरे आहेत. जलवाहतुकीच्या दृष्टीने ही नदी चीनचा मुख्य आंतरजलीय महामार्ग मानली जाते.

माहिती

नदीचा उगम किंघाई प्रांतातील उंच बर्फाळ प्रदेशात होतो. सुरुवातीच्या टप्प्यात ती अतिशय अरुंद आणि वेगवान असते आणि तिचे पाणी बर्फ व हिमनद्यांवर अवलंबून असते.

पुढे नदी सिचुआन खोर्यात येते आणि तेथे तिला अनेक मोठे सहप्रवाह मिळतात. या भागात नदीची रुंदी वाढते आणि प्रवाह काहीसा सौम्य होतो.

खोर्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १८ लाख चौरस किलोमीटर मानले जाते. या खोर्यात चीनच्या लोकसंख्येचा मोठा भाग आणि अनेक प्रमुख औद्योगिक केंद्रे आहेत.

नदीचा खालचा भाग सपाट मैदानातून वाहतो आणि तेथे अनेक सरोवरे व कालवे तिच्याशी जोडलेले आहेत. या भागातील जमीन अतिशय सुपीक असून भातशेती मोठ्या प्रमाणात होते.

नदीच्या मुखाजवळ मोठा त्रिभुज प्रदेश आहे आणि तेथे शांघायसारखे मोठे शहर वसलेले आहे.

नदीचा खोरा चीनच्या अनेक प्रांतांमधून विस्तारलेला आहे. या प्रदेशातील लोकसंख्या आणि औद्योगिक उत्पादन यांचे प्रमाण देशात सर्वाधिक आहे. या भागात जमीन कमी उंचीची असल्याने पूर आणि भूजलाच्या पातळीतील बदलांचा मोठा परिणाम होतो.

उगम आणि प्रवाह

उंच प्रदेशातून उतरताना नदी तीन मोठ्या दऱ्यांमधून जाते आणि या भागालाच थ्री गॉर्जेस म्हणतात. या दऱ्या अतिशय खोल आणि अरुंद असून त्या पर्यटनासाठी प्रसिद्ध आहेत.

नदीच्या वरच्या भागात प्रवाह वेगवान असल्याने जलविद्युत निर्मितीसाठी मोठी क्षमता उपलब्ध आहे. याच कारणामुळे या भागात मोठे धरण उभारण्याचा विचार झाला.

मध्य भागात नदीला हान नदी आणि इतर मोठे सहप्रवाह मिळतात. यामुळे नदीचे पाणी वाढते आणि ती मोठ्या जलमार्गात रूपांतरित होते.

खालच्या भागात नदीचा उतार अतिशय कमी असल्याने ती हळू वाहते. या भागात गाळ साचून नदीचा तळ उंचावतो आणि पूर येण्याची शक्यता वाढते.

हंगामी पावसामुळे नदीच्या पातळीत मोठे बदल होतात. पावसाळ्यात पूर येतो तर हिवाळ्यात पातळी खाली येते.

थ्री गॉर्जेस धरण

थ्री गॉर्जेस धरण हुबेई प्रांतातील सांदोउपिंग येथे बांधले गेले आहे. धरणाची उंची सुमारे १८१ मीटर असून लांबी सुमारे २,३०९ मीटर आहे.

या प्रकल्पाची एकूण जडित क्षमता सुमारे २२.५ हजार मेगावॅट इतकी आहे. सरासरी वार्षिक वीजनिर्मिती सुमारे ८८ अब्ज किलोवॅट तास इतकी सांगितली जाते.

धरणामुळे सुमारे ३९.३ अब्ज घनमीटर पाणी साठवले जाते आणि पुराचे प्रमाण नियंत्रित करण्यास मदत होते. यामुळे खालच्या भागातील पुराचा धोका कमी झाला आहे.

जहाजांसाठी धरणावर जलदार्शिका आणि जहाज उचलणारी यंत्रणा उभारली आहे.

जहाज उचलणारी यंत्रणा सुमारे ३,००० टन वजनाची जहाजे एकाच वेळी वर उचलू शकते. यामुळे प्रवासाचा वेळ बराच कमी होतो. यामुळे मोठ्या जहाजांना धरण ओलांडून प्रवास करता येतो.

धरणामुळे मोठ्या प्रमाणात लोकांना स्थलांतरित व्हावे लागले आणि अनेक ऐतिहासिक स्थळे पाण्याखाली गेली. या विषयावर देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर टीका झाली आहे.

वाहतूक

यांगत्से हा चीनचा सर्वात महत्त्वाचा आंतरजलीय वाहतूक मार्ग आहे. नदीवरून कोळसा, धातू, धान्य आणि औद्योगिक वस्तूंची मोठ्या प्रमाणात ने-आण होते.

धरणामुळे खालच्या भागात पाण्याची खोली वाढल्याने मोठी जहाजे दूरपर्यंत जाऊ शकतात. यामुळे वाहतूक क्षमता वाढली आहे.

शांघाय हे नदीच्या मुखाजवळील जगातील सर्वात मोठ्या बंदरांपैकी एक आहे. येथून जगभरात मालवाहतूक होते.

नदीवरील प्रवासी वाहतूकही महत्त्वाची आहे. अनेक शहरे नदीमार्गाने जोडलेली असल्याने प्रवासी सेवा चालतात.

वाहतुकीच्या वाढीसोबत नदीवरील पूल आणि बोगदे यांची संख्याही वाढली आहे. यामुळे दोन्ही काठांवरील भागांची जोडणी सुधारली आहे.

खोरे आणि अर्थव्यवस्था

यांगत्से खोरे चीनच्या आर्थिक विकासाचे केंद्र आहे. या खोर्यातील उत्पादन देशाच्या एकूण उत्पादनात मोठा वाटा देते.

छोंगछिंग, वुहान आणि नानजिंग ही मोठी औद्योगिक शहरे आहेत. येथे यांत्रिक वस्तू, वाहने, रसायने आणि इलेक्ट्रॉनिक वस्तूंचे उत्पादन होते.

शांघाय हे देशाचे वित्तीय केंद्र असून तेथे आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांची मोठी उपस्थिती आहे. नदीमुळे या शहराला अंतर्देशीय भागांशी जोडणी मिळते.

खोर्यातील शेती देशाच्या अन्नउत्पादनात महत्त्वाची भूमिका बजावते. भात, गहू आणि इतर पिके मोठ्या प्रमाणात घेतली जातात.

औद्योगिक वाढीसोबत शहरीकरणही झपाट्याने झाले आहे.

उत्तर-दक्षिण जलवाहतूक योजनेअंतर्गत नदीचे पाणी उत्तरेकडील कोरड्या प्रदेशांकडे वळवले जाते. या प्रकल्पामुळे पाण्याच्या वाटपाबाबत नवे प्रश्न निर्माण झाले आहेत. यामुळे नदीच्या काठावरील अनेक भागांत मोठी शहरे उभी राहिली आहेत.

पर्यावरण

नदीच्या पाण्याचे प्रदूषण ही मोठी समस्या आहे. औद्योगिक सांडपाणी आणि शहरांतील गटारे नदीत मिसळल्याने पाण्याचा दर्जा घसरतो.

धरणामुळे गाळाचा नैसर्गिक प्रवाह थांबल्याने खालच्या भागातील जमिनीची सुपीकता कमी झाली आहे. याचा परिणाम नदीच्या त्रिभुज प्रदेशावरही होतो.

नदीतील दुर्मीळ जलचरांच्या प्रजातींचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे. संरक्षणासाठी काही भागांत मासेमारीवर बंदी घालण्यात आली आहे.

पाण्याचा वापर कमी करण्यासाठी आणि प्रदूषण रोखण्यासाठी सरकारने अनेक कार्यक्रम सुरू केले आहेत.

नदीतील दुर्मीळ जलचर प्रजातींचे संवर्धन केले जात असून काही भागांत मासेमारीवर बंधने आहेत. पर्यावरणीय प्रवाह टिकवण्यासाठी धरणांचे नियोजन केले जाते. या उपायांचे परिणाम हळूहळू दिसत आहेत.

नदीच्या खोर्‍यातील शहरांना पुरवठा होणारे पाणी आणि वीज यांचे नियोजन मध्यवर्ती पातळीवर केले जाते. यामुळे धरणांचे कार्यक्षम व्यवस्थापन आवश्यक ठरते.

प्रमुख निर्देशक

निर्देशक	माहिती
लांबी	सुमारे ६,३०० किमी
खोरे	सुमारे १८ लाख चौरस किमी
उगम	तांगगुला पर्वतरांग, तिबेट
मुख	पूर्व चीन समुद्र
थ्री गॉर्जेस धरण	सुमारे २२.५ हजार मेगावॅट
धरणाची उंची	सुमारे १८१ मीटर
प्रमुख शहरे	शांघाय, वुहान, छोंगछिंग

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६