विलियम शेक्सपियर

विलियम शेक्सपियर (१५६४ – १६१६) हा इंग्रजी नाटककार, कवी व अभिनेता होता. त्याचा जन्म इंग्लंडमधील स्ट्रॅटफर्ड-अपॉन-एव्हन येथे झाला आणि त्याचे बहुतेक सक्रिय कार्यकाळ लंडनच्या रंगभूमीशी जोडलेले आहे. त्याने विनोदी नाटके, इतिहासविषयक नाटके, शोकांतिका व रोमान्स अशा विविध प्रकारांत लेखन केले. त्याची नाटके जगातील अनेक भाषांत अनुवादित झाली आहेत आणि आजही ती सादर केली जातात. त्याचे सॉनेट हे इंग्रजी कवितेतील महत्त्वाचे योगदान मानले जाते. त्याच्या आयुष्याबद्दलचे अनेक तपशील आजही अस्पष्ट आहेत.

माहिती

शेक्सपियरचा जन्म १५६४ मध्ये झाला, असे त्याच्या बाप्तिस्म्याच्या नोंदीवरून दिसते; त्याची बाप्तिस्मा तारीख २६ एप्रिल १५६४ आहे. जन्मतारीख निश्चित नसली, तरी २३ एप्रिल हा दिवस पारंपरिकपणे त्याचा जन्मदिवस मानला जातो. त्याचे वडील जॉन शेक्सपियर हे हातमोजे बनवणारे व व्यापारी होते आणि नंतर त्यांनी स्थानिक पातळीवर पदे भूषवली.

स्ट्रॅटफर्ड व प्रारंभिक जीवन

स्ट्रॅटफर्ड येथील शाळेत त्याला लॅटिन भाषा, साहित्य व व्याकरणाचे शिक्षण मिळाले असावे, असे संशोधकांना वाटते, पण याची खात्रीशीर नोंद नाही. वयाच्या अठराव्या वर्षी त्याचा विवाह वयाने मोठ्या असलेल्या ॲन हॅथवे यांच्याशी झाला. १५८३ मध्ये सुसाना ही मुलगी झाली आणि १५८५ मध्ये हॅमनेट व ज्युडिथ ही जुळी मुले जन्मली.

१५८५ ते १५९२ या काळातील त्याच्या आयुष्याची फारशी नोंद उपलब्ध नाही, त्यामुळे या काळाला संशोधनात गमावलेली वर्षे म्हणतात. या काळात तो लंडनला गेला आणि नाट्यक्षेत्रात कामाला लागला, असा सर्वसाधारण अनुमान आहे. १५९२ मध्ये एका समकालीन लेखकाने त्याचा नाटककार म्हणून उल्लेख केल्याचे पुरावे मिळतात.

१५९६ मध्ये त्याचा मुलगा हॅमनेट याचे निधन झाले. १५९७ मध्ये त्याने स्ट्रॅटफर्ड येथे न्यू प्लेस नावाचे मोठे घर विकत घेतले, ज्यावरून त्याची आर्थिक स्थिती सुधारली असल्याचे दिसते. त्याच्या वडिलांना १५९६ मध्ये कुलचिन्ह मिळाले, ज्याची नोंद वंशावळीच्या अभिलेखांत आहे.

लंडनची रंगभूमी

लंडनमध्ये शेक्सपियर १५९४ पासून लॉर्ड चेंबरलेन्स मेन या नाट्यसंस्थेचा प्रमुख सदस्य बनला. ही संस्था इंग्लंडमधील सर्वात यशस्वी नाट्यसंस्थांपैकी एक बनली आणि त्यात त्याचा वाटा होता. १६०३ मध्ये जेम्स पहिला गादीवर आल्यावर या संस्थेचे नाव किंग्स मेन असे बदलले.

१५९९ मध्ये संस्थेने शोरडिच येथील जुने रंगभूमीगृह पाडून त्याच्या लाकडाचा वापर थेम्स नदीच्या दक्षिण काठावर ग्लोब रंगभूमी उभारण्यासाठी केला. ग्लोबमध्ये प्रेक्षक मोकळ्या अंगणात उभे राहून नाटके पाहत असत. १६१३ मध्ये हेन्री आठवा या नाटकाच्या प्रयोगात तोफेमुळे लागलेल्या आगीत ग्लोब जळून खाक झाली आणि पुढील वर्षी ती पुन्हा उभारली गेली.

शेक्सपियरने केवळ लेखन केले नाही, तर अभिनयही केला आणि नाट्यसंस्थेच्या व्यवसायात भागीदार म्हणून काम पाहिले. त्याच्या नाटकांचे प्रयोग प्रामुख्याने राजदरबार व श्रीमंतांच्या आश्रयाखाली होत असत. १६१३ च्या सुमारास तो लेखनातून निवृत्त होऊन स्ट्रॅटफर्डला परतला, असे बहुतेक अभ्यासक मानतात.

नाटके व सॉनेट

त्याच्या सुरुवातीच्या काळातील नाटकांत इतिहासविषयक व विनोदी नाटकांचे प्राबल्य होते. त्यानंतरच्या काळात त्याने हॅमलेट, ओथेलो, किंग लिअर व मॅकबेथ यांसारख्या शोकांतिका लिहिल्या. उत्तरार्धात त्याची नाटके पुन्हा सौम्य स्वरूपाकडे झुकली आणि त्यात क्षमा व सलोख्याचे सूर दिसतात.

त्याची नाटके काव्यमय भाषा, गुंतागुंतीची पात्रे आणि मानवी स्वभावाचे बारकावे यांसाठी ओळखली जातात. अनेक नाटके पूर्वीच्या कथा, इतिहास व चरित्रांवर आधारित होती, पण त्याने त्यांची रचना व भाषा स्वतःच्या पद्धतीने घडवली. काही नाटकांच्या पाठांत भिन्न आवृत्त्या आढळतात, ज्यामुळे त्यांचे मूळ स्वरूप ठरवणे कठीण होते.

१६०९ मध्ये त्याचे सॉनेट्स प्रकाशित झाले; त्यात १५४ सॉनेट आहेत. या कविता प्रेम, काळ, सौंदर्य व मृत्यू या विषयांवर आहेत. सॉनेट्समधील काही पात्रांची ओळख आजही वादाचा विषय आहे, कारण समर्पणातील व्यक्तीचे नाव कोड्यात ठेवलेले आहे.

फर्स्ट फोलिओ व पाठपरंपरा

शेक्सपियरच्या निधनानंतर सात वर्षांनी, म्हणजे १६२३ मध्ये, त्याच्या नाटकांचा संग्रह फर्स्ट फोलिओ या नावाने प्रकाशित झाला. यात ३६ नाटके होती आणि त्यापैकी १८ नाटके पहिल्यांदाच छापली गेली. हा ग्रंथ जवळपास नऊशे पानांचा होता आणि तो महागडा होता.

या संग्रहाचे संपादन त्याच्या नाट्यसंस्थेतील सहकारी जॉन हेमिंजेस व हेन्री कॉन्डेल यांनी केले. या संग्रहामुळे अनेक नाटके काळाच्या ओघात नष्ट होण्यापासून वाचली. पूर्वी प्रकाशित झालेल्या चौकोनी पुस्तिकांतील (क्वार्टो) पाठ आणि फोलिओतील पाठ यांत फरक असल्याने संशोधक आजही कोणता पाठ अधिकृत मानावा यावर चर्चा करतात.

लेखकत्वावरील चर्चा

अठराव्या शतकापासून असे मत मांडले जाते की शेक्सपियरच्या नावाने प्रसिद्ध झालेली नाटके दुसऱ्याच कोणीतरी लिहिली असावी. या मताच्या समर्थकांनी अनेक पर्यायी नावे सुचवली आहेत, पण यापैकी कोणतेही मत पुराव्यांच्या आधारावर सर्वस्वीकारार्ह ठरलेले नाही.

मुख्य प्रवाहातील इतिहासकार व साहित्यसंशोधक शेक्सपियरचेच लेखकत्व मान्य करतात, कारण समकालीन नोंदी, नाट्यसंस्थेतील त्याचा सहभाग आणि फर्स्ट फोलिओतील संदर्भ यांची साखळी त्याला पुष्टी देते. तथापि त्याच्या आयुष्याबद्दलचे मर्यादित कागदोपत्री पुरावे या चर्चेला पोषक ठरतात.

भाषा व काव्यशैली

शेक्सपियरची भाषा त्याच्या काळातील इंग्रजीचा विकास दाखवते आणि त्यात अनेक नवे शब्द व वाक्प्रचार रूढ झाल्याचे मानले जाते. त्याच्या नाटकांत गद्य व पद्य अशा दोन्ही रूपांचा वापर होतो आणि पात्रांच्या दर्जानुसार भाषेचा बदल होतो.

त्याच्या रचनांतील रूपके व प्रतिमा यांनी पुढील साहित्यावर मोठा प्रभाव टाकला. काही ठिकाणी त्याची भाषा आजच्या वाचकांना कठीण वाटते, त्यामुळे अनेक आधुनिक आवृत्त्यांत टिपा व स्पष्टीकरणे दिली जातात.

त्याच्या सॉनेट्समध्येही भाषेचा प्रयोग महत्त्वाचा आहे आणि त्यातील काही ओळी इंग्रजी साहित्यातील सर्वाधिक उद्धृत केल्या जाणाऱ्या ओळींत मोजल्या जातात.

वारसा

शेक्सपियरची नाटके चारशे वर्षांहून अधिक काळ सतत सादर होत आहेत आणि त्यांचा अभ्यास शालेय अभ्यासक्रमांपासून संशोधनापर्यंत सुरू आहे. त्याच्या कथांचे अनेक चित्रपट, नाट्यरूपांतरे व अनुवाद झाले आहेत. भारतासह अनेक देशांत त्याची नाटके स्थानिक परंपरांशी जोडून सादर केली जातात.

स्ट्रॅटफर्ड येथील त्याचे जन्मस्थान आणि ग्लोबची पुनर्रचना आज पर्यटन व अभ्यासाची केंद्रे आहेत. त्याच्या जीवनकाळातील अनेक तपशील अस्पष्ट असले, तरी त्याच्या लेखनाचा सांस्कृतिक प्रभाव मात्र स्पष्टपणे दिसतो.

त्याच्या नाटकांचा वापर शालेय व महाविद्यालयीन अभ्यासक्रमांत जगभरात होतो आणि त्यांवर असंख्य संशोधनपर लेख प्रकाशित झाले आहेत. मराठीसह अनेक भारतीय भाषांत त्याच्या नाटकांची रूपांतरे होऊन ती रंगभूमीवर सादर झाली आहेत.

संदर्भ

1. विलियम शेक्सपियर — एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटॅनिका
2. शेक्सपियरच्या आयुष्याची कालरेषा — फोल्जर शेक्सपियर लायब्ररी
3. फर्स्ट फोलिओ — ब्रिटिश लायब्ररी
4. शेक्सपियरचे लंडन — लंडन म्युझियम

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६