वेस्टमिन्स्टर अ‍ॅबी

वेस्टमिन्स्टर अ‍ॅबी हे लंडनमधील वेस्टमिन्स्टर भागात असलेले प्रसिद्ध चर्च आहे. याचे अधिकृत नाव वेस्टमिन्स्टर येथील सेंट पीटरचे महाविद्यालयीन चर्च असे आहे. दहाव्या शतकाच्या मध्यास या ठिकाणी बेनेडिक्टीन संन्याशांचे मठ होते. इ.स. १०६६ पासून इंग्लंड व ब्रिटनच्या ४० राज्यकर्त्यांचा राज्याभिषेक येथे झाला आहे. सध्याच्या इमारतीचे बांधकाम इ.स. १२४५ मध्ये राजा हेन्री तिसरा याच्या आदेशाने सुरू झाले. या चर्चमध्ये राजे, राण्या आणि समाजातील प्रतिष्ठित व्यक्तींची स्मारके व समाध्या आहेत. १९८७ मध्ये युनेस्कोने वेस्टमिन्स्टर राजवाडा, हे अ‍ॅबी आणि सेंट मार्गारेट चर्च यांचा एकत्रित जागतिक वारसा यादीत समावेश केला.

माहिती

सध्याची इमारत गॉथिक शैलीत बांधलेली असून तिचे बांधकाम १२४५ ते १२६९ या काळात झाले. चर्चच्या आतील कमानीची उंची सुमारे ३१ मीटर असून ती ब्रिटनमधील सर्वाधिक उंच कमानींपैकी एक मानली जाते. इमारतीचा आराखडा लॅटिन क्रॉसच्या आकाराचा असून मध्यभागी लांब नाफ आणि दोन्ही बाजूंना रुंद ट्रान्सेप्ट आहेत. राज्याभिषेकाच्या वेळी अधिक पाहुणे बसावेत म्हणून ट्रान्सेप्ट जाणूनबुजून लांब ठेवले गेले आहेत. पश्चिमेकडील दोन मनोरे अठराव्या शतकात जोडण्यात आले.

चर्चच्या पूर्वेकडील भागात भेट देणाऱ्यांसाठी स्वतंत्र मार्ग आहे. आतील फरसबंदीवर अनेक व्यक्तींची नावे कोरलेली आहेत; या नावांवरून त्या ठिकाणी कोणाची समाधी आहे, हे समजते. चर्चच्या एका बाजूला असलेल्या भागात जुन्या दगडी स्तंभांचे अवशेष ठेवलेले आहेत. या अवशेषांमुळे पूर्वीच्या इमारतीचा आकार समजून घेण्यास मदत होते.

तपशील	माहिती
स्थान	वेस्टमिन्स्टर, लंडन
मठाची सुरुवात	सुमारे इ.स. ९५९
सध्याच्या इमारतीची सुरुवात	इ.स. १२४५
राज्याभिषेक	इ.स. १०६६ पासून ४० राज्यकर्ते
कमानीची उंची	सुमारे ३१ मीटर
वास्तुशैली	गॉथिक
जागतिक वारसा दर्जा	इ.स. १९८७

इतिहास

दहाव्या शतकाच्या मध्यास येथे संन्याशांचा मठ स्थापन झाला. १०४२ ते १०५२ या काळात राजा एडवर्ड द कॉन्फेसर याने या मठाची मोठ्या प्रमाणात पुनर्बांधणी केली आणि ती इमारत रोमनेस्क शैलीतील होती. ही इमारत २८ डिसेंबर १०६५ रोजी पवित्र करण्यात आली आणि काही दिवसांनंतर राजाचे निधन झाले. त्यांची समाधी याच चर्चमध्ये आहे.

१२४५ मध्ये हेन्री तिसरा याने जुन्या इमारतीच्या जागी नवे गॉथिक चर्च बांधण्यास सुरुवात केली. त्यांना एडवर्ड द कॉन्फेसर यांचे स्मारक भव्य स्वरूपात उभारायचे होते. पूर्वेकडील भाग, ट्रान्सेप्ट आणि नाफचा काही भाग प्रथम पूर्ण झाला आणि १३ ऑक्टोबर १२६९ रोजी चर्चचे पवित्रीकरण झाले. पुढील शतकांत बांधकाम हळूहळू पुढे सरकले आणि सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत इमारत पूर्ण झाली.

१५३९ मध्ये मठ विसर्जित झाल्यानंतर चर्चचे व्यवस्थापन बदलले. राणी एलिझाबेथ पहिली यांनी चर्चला राजाच्या थेट अधिकाराखाली आणले. त्यामुळे ते बिशपच्या अधिकारक्षेत्राबाहेर राहिले आणि स्वतंत्र व्यवस्थापन चालू राहिले. सतराव्या शतकात इमारतीच्या दुरुस्तीचे काम झाले, तर अठराव्या शतकात मनोरे जोडले गेले.

राज्याभिषेक

२५ डिसेंबर १०६६ रोजी विल्यम द कॉन्करर यांचा राज्याभिषेक येथे झाला आणि तो या चर्चमधील पहिला नोंदवलेला राज्याभिषेक मानला जातो. त्यानंतरच्या काळात हे चर्च ब्रिटनच्या राज्याभिषेकाचे निश्चित स्थान बनले. आजपर्यंत ४० राज्यकर्त्यांचा राज्याभिषेक येथे झाला असून २०२३ मध्ये चार्ल्स तिसरा यांचा समावेश या यादीत झाला.

राज्याभिषेकाचा समारंभ मध्यवर्ती चौकात होतो; या जागेला चर्चमध्ये रंगमंच असेही म्हटले जाते. समारंभात वापरली जाणारी पद्धत मध्ययुगीन हस्तलिखितावर आधारित आहे. या हस्तलिखिताची प्रत चर्चच्या संग्रहात ठेवलेली आहे. समारंभासाठी स्वतंत्र आसने उभारली जातात आणि नंतर ती काढून टाकली जातात.

दफनविधी आणि स्मारके

या चर्चमध्ये इंग्लंड, स्कॉटलंड व ब्रिटनच्या १८ राज्यकर्त्यांच्या समाध्या आहेत. राजेशाही सदस्यांशिवाय कवी, शास्त्रज्ञ, संगीतकार, राजकारणी आणि सैन्य अधिकाऱ्यांचीही स्मारके येथे आहेत. चर्चच्या एका भागाला कवींचा कोपरा असे म्हटले जाते, जिथे अनेक साहित्यिकांची स्मारके आहेत.

१९२० मध्ये येथे अज्ञात सैनिकाची समाधी स्थापन करण्यात आली. पहिल्या महायुद्धातील अज्ञात सैनिकाच्या स्मरणार्थ ही समाधी बांधली गेली आणि ती राष्ट्रीय स्मरणाचे केंद्र बनली. चर्चमध्ये राज्याभिषेकासाठी वापरले जाणारे जुने आसनही ठेवलेले आहे; ते तेराव्या शतकाच्या अखेरीस बनवले गेले असल्याचे मानले जाते. या आसनाखाली स्कॉटलंडचा ऐतिहासिक दगड ठेवलेला होता; तो १९९६ मध्ये एडिनबर्गला परत देण्यात आला.

चर्चमध्ये शेकडो स्मारके असल्यामुळे ती एक प्रकारे राष्ट्रीय स्मारकसंग्रहालयच बनली आहे. प्रत्येक स्मारकावर व्यक्तीचे नाव, कार्यक्षेत्र आणि मृत्यूचे वर्ष कोरलेले असते. काही स्मारके मूर्तीच्या स्वरूपात असून ती त्या काळातील कलेचा नमुना दाखवतात. या स्मारकांची नोंदवही ठेवून अभ्यासकांसाठी माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.

गॉथिक वास्तुकला

इमारतीच्या रचनेत गॉथिक शैलीची सर्व वैशिष्ट्ये दिसतात. उंच दगडी स्तंभ, तीक्ष्ण कमानी आणि बाहेरून आधार देणारे उडते स्तंभ यांमुळे भिंती पातळ होऊन मोठ्या काचेच्या खिडक्यांना जागा मिळाली. स्तंभांसाठी पर्बेक संगमरवर वापरण्यात आले असून त्यावर बारीक नक्षी कोरलेली आहे. तेराव्या शतकात आतील भाग चमकदार रंगांनी रंगवलेला होता, असे अभ्यास सांगतात.

पूर्वेकडील टोकावर हेन्री सातवा यांचे चॅपल आहे, जे सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीला बांधले गेले. या चॅपलची छत दगडी नक्षीकामाने भरलेली असून ती उशिरा गॉथिक शैलीचा उत्तम नमुना मानली जाते. चर्चच्या पश्चिमेकडील दोन मनोरे अठराव्या शतकाच्या मध्यास पूर्ण झाले आणि त्यांनी इमारतीचे आजचे बाह्य स्वरूप निश्चित केले.

इमारतीच्या दर्शनी भागावर जुन्या राजांच्या व संतांच्या मूर्ती आहेत. काचेच्या खिडक्यांवरील चित्रे विसाव्या शतकात पुन्हा बनवण्यात आली. चर्चजवळील स्वतंत्र इमारतीत जुन्या वस्तूंचे प्रदर्शन आहे. या प्रदर्शनात चर्चच्या बांधकामाशी संबंधित दगडी नमुने व साधने ठेवली आहेत.

जागतिक वारसा आणि पर्यटन

१९८७ मध्ये वेस्टमिन्स्टर राजवाडा, वेस्टमिन्स्टर अ‍ॅबी आणि सेंट मार्गारेट चर्च यांचा जागतिक वारसा यादीत समावेश झाला. या स्थळाचे एकूण क्षेत्रफळ सुमारे १० हेक्टर आहे. चर्च आजही नियमित प्रार्थना व धार्मिक विधींसाठी वापरले जाते आणि दररोज भाविक व पर्यटक येथे येतात.

भेटीसाठी तिकीट असून सकाळच्या वेळी प्रार्थनेच्या कालावधीत प्रवेश मर्यादित असतो. चर्चच्या आवारातील काही भागांत छायाचित्रणास बंदी आहे. जवळच वेस्टमिन्स्टर राजवाडा, बिग बेन घड्याळमनोरा आणि सेंट मार्गारेट चर्च अशी इतर स्थळे आहेत. सार्वजनिक वाहतुकीने पोहोचणे सोपे असून जवळ मेट्रो स्थानके आहेत.

उन्हाळ्यात व हिवाळ्यात भेटीच्या वेळा वेगवेगळ्या असतात, त्यामुळे आगाऊ माहिती घेणे उपयुक्त ठरते. मार्गदर्शित फेऱ्यांमध्ये चर्चचा इतिहास, वास्तुकला आणि स्मारके यांची माहिती दिली जाते. भेट देणाऱ्यांना शांतपणे फिरण्याची सूचना केली जाते, कारण इमारत प्रार्थनास्थळही आहे.

संवर्धन

ऐतिहासिक दगडी इमारतीच्या देखभालीसाठी स्वतंत्र तज्ञांची टीम काम करते. हवामानाचा परिणाम, प्रदूषण आणि पर्यटकांची गर्दी यांमुळे दगडी पृष्ठभागावर झीज होते, त्यामुळे नियमित तपासणी केली जाते. काचेच्या खिडक्यांची दुरुस्ती व साफसफाई विशेष काळजीने केली जाते. चर्चच्या संग्रहातील हस्तलिखिते व जुन्या वस्तूंचे जतन स्वतंत्र विभागाकडे आहे.

दुरुस्तीच्या कामात मूळ दगड जसाच्या तसा ठेवून आवश्यक तेथेच नवीन दगड बसवला जातो. कोणत्याही बदलापूर्वी ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास केला जातो. चर्चच्या संवर्धनासाठी देणग्या व तिकिटांतील उत्पन्नाचा वापर होतो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६