वांगारी माथाई

वांगारी माथाई (१ एप्रिल १९४० – २५ सप्टेंबर २०११) ही केनियाची पर्यावरणवादी व राजकारणी होती. १९७७ मध्ये तिने ग्रीन बेल्ट मूव्हमेंटची स्थापना केली आणि ग्रामीण महिलांना वृक्ष लावण्यास प्रोत्साहन दिले. २००४ मध्ये तिला शांततेचे नोबेल पारितोषिक मिळाले आणि ती हा सन्मान मिळवणारी पहिली पूर्व आफ्रिकी महिला ठरली. तिने केनियामधील हुकूमशाही राजवटीविरुद्ध लोकशाहीच्या चळवळीतही भाग घेतला. तिचे कार्य पर्यावरण, महिला हक्क व लोकशाही यांना एकत्र जोडणारे होते.

माहिती

वांगारी माथाईचा जन्म १ एप्रिल १९४० रोजी केनियातील न्येरी येथे झाला. ती किकुयू समुदायातील शेतकरी कुटुंबातील होती आणि तिचे शालेय शिक्षण मिशनरी शाळांमध्ये झाले. पुढील शिक्षणासाठी ती अमेरिकेला गेली आणि तेथे जीवशास्त्राचा अभ्यास केला.

शिक्षण व शैक्षणिक कारकीर्द

माथाईने अमेरिकेत माउंट सेंट स्कोलॅस्टिका महाविद्यालयातून पदवी घेतली आणि पिट्सबर्ग विद्यापीठातून पदव्युत्तर पदवी मिळवली. १९७१ मध्ये तिने नैरोबी विद्यापीठातून पशुवैद्यकीय शरीररचनाशास्त्रात पीएच.डी. पूर्ण केली. पूर्व व मध्य आफ्रिकेतून अशी पदवी मिळवणारी ती पहिली महिला मानली जाते.

त्यानंतर ती त्याच विद्यापीठात अध्यापन करू लागली आणि पुढे विभागप्रमुख झाली. या काळात तिने केनियातील ग्रामीण महिलांच्या परिस्थितीचा अभ्यास सुरू केला. महिलांना जळणासाठी लाकूड लागत असल्याची व जंगलतोडीमुळे त्यांच्या जीवनावर परिणाम होत असल्याची जाणीव तिला झाली.

ग्रीन बेल्ट मूव्हमेंट

१९७७ मध्ये माथाईने ग्रीन बेल्ट मूव्हमेंटची स्थापना केली आणि या संस्थेने ग्रामीण महिलांना रोपे लावण्याचे प्रशिक्षण देण्यास सुरुवात केली. महिलांना रोपांच्या मोबदल्यात काही रक्कम दिली जात असे, ज्यामुळे त्यांना उत्पन्नाचा स्रोतही मिळाला. या उपक्रमाचे दुहेरी उद्दिष्ट होते; इंधनाची उपलब्धता व जमिनीची धूप रोखणे.

या संस्थेने देशभरातील शाळा, चर्च व सामुदायिक जमिनींवर वृक्षारोपणाचे कार्यक्रम राबवले आणि स्थानिक पातळीवर नर्सरी उभारल्या. अनेक वर्षांत लाखो रोपे लावली गेल्याचा दावा संस्थेने केला आहे. १९८६ मध्ये या चळवळीच्या आधारे पॅन आफ्रिकन ग्रीन बेल्ट नेटवर्कची स्थापना झाली आणि इतर आफ्रिकी देशांतही तत्सम उपक्रम सुरू झाले.

माथाईंनी वृक्षारोपणाला केवळ पर्यावरणीय उपक्रम म्हणून न पाहता ते महिलांच्या आर्थिक स्वातंत्र्याशी जोडले. यामुळे ही चळवळ सामाजिक बदलाचे साधन बनली. ग्रामीण भागात महिलांनी सार्वजनिक जीवनात सहभाग घेण्यास सुरुवात केली, जे त्या परिसंस्थेत नवे होते.

महिला हक्क व सामाजिक दृष्टिकोन

माथाईंनी वृक्षारोपणाला महिलांच्या हक्कांच्या प्रश्नाशी जोडले आणि केनियातील महिलांना निर्णयप्रक्रियेत सहभागी होण्यास प्रोत्साहन दिले. त्या स्वतः महिलांच्या संघटनांसोबत काम करत असत आणि ग्रामीण महिलांच्या प्रश्नांना सार्वजनिक मंचांवर मांडत असत.

त्यांच्या मते जंगलतोड ही केवळ पर्यावरणीय समस्या नव्हती, तर गरिबी, असमानता व शासनव्यवस्थेतील त्रुटींचा परिणाम होता. या दृष्टिकोनामुळे त्यांचे कार्य पर्यावरणवादाच्या पारंपरिक चौकटीपुढे गेले आणि शाश्वत विकासाच्या विचाराशी जोडले गेले.

त्यांनी वसाहतवादी काळातील जमीनधोरणे व वनसंपदेवरील राज्याचे नियंत्रण यांवरही टीका केली. स्थानिक समुदायांना वनसंपदेवर हक्क मिळावेत, अशी त्यांची मागणी होती. या मागणीमुळे सरकारशी त्यांचे अनेक वेळा टकराव झाले.

ग्रीन बेल्ट मूव्हमेंटची कार्यपद्धती सोपी पण प्रभावी होती. स्थानिक महिलांना प्रशिक्षण देऊन नर्सरी उभारली जात असे, रोपे वाटली जात असत आणि त्यांची काळजी घेण्याचे प्रशिक्षण दिले जात असे. रोपे टिकल्याची खातरजी केल्यानंतरच मोबदला दिला जात असे, त्यामुळे केवळ आकडेवारी वाढवण्यापेक्षा रोपांचे जगणे महत्त्वाचे मानले जात असे.

या उपक्रमात देशी वृक्षांच्या प्रजातींना प्राधान्य दिले जात असे, कारण त्या स्थानिक हवामानात टिकतात आणि मातीची धूप रोखण्यास मदत करतात. महिलांना या वृक्षांचे फायदे समजावून सांगण्यासाठी सत्रे घेतली जात असत. काही भागांत या रोपांनी जळणासाठीचा तुटवडा कमी होण्यास मदत झाली.

संस्थेने वृक्षारोपणाबरोबरच नागरी शिक्षण व पर्यावरणीय जागरूकतेचे कार्यक्रमही राबवले आणि स्थानिक समुदायांना आपल्या परिसरातील बदलांची नोंद ठेवण्यास शिकवले.

राजकीय प्रतिकार

१९८० व १९९० च्या दशकात माथाईंनी केनियाचे अध्यक्ष डॅनियल अराप मोई यांच्या सरकारविरुद्ध लोकशाहीच्या मागणीसाठी आंदोलनेत भाग घेतला. नैरोबीमधील उहुरू उद्यानातील जमीन बांधकामासाठी दिल्याच्या विरोधात त्यांनी आंदोलन केले आणि अनेक वेळा अटकेत राहिल्या.

बहुपक्षीय निवडणुका सुरू झाल्यावर तिने अनेक वेळा निवडणुका लढवल्या आणि २००२ मध्ये ती संसदेवर निवडून आली; २००३ ते २००५ या काळात ती पर्यावरण व नैसर्गिक संसाधने राज्यमंत्री होती. तिच्या कार्याचा विरोधही झाला; सत्ताधारी वर्तुळांनी तिच्यावर टीका केली आणि काही ठिकाणी तिच्या उपक्रमांना अडथळे आणले गेले.

नोबेल पारितोषिक व आंतरराष्ट्रीय ओळख

२००४ मध्ये माथाईंना शांततेचे नोबेल पारितोषिक देण्यात आले; त्याचे कारण म्हणून शाश्वत विकास, लोकशाही व शांतता यांतील योगदान नमूद करण्यात आले. त्या वेळी त्या हे पारितोषिक मिळवणारी पहिली आफ्रिकी महिला होत्या. या सन्मानामुळे त्यांचे कार्य जागतिक स्तरावर ओळखले जाऊ लागले.

पारितोषिकानंतर त्यांनी जलवायू बदल, वनसंपदा व महिलांच्या हक्कांविषयी आंतरराष्ट्रीय मंचांवर बोलणे सुरू ठेवले. त्यांनी अनेक देशांना भेटी देऊन स्थानिक पर्यावरणीय उपक्रमांना पाठिंबा दिला.

त्यांनी अनेक आंतरराष्ट्रीय संस्थांच्या माध्यमातून आफ्रिकेतील पर्यावरणीय प्रश्नांवर काम केले आणि जलवायू बदलाच्या चर्चेत आफ्रिकेच्या आवाजाला स्थान मिळवण्यासाठी प्रयत्न केले. स्थानिक पातळीवरील कृती आणि आंतरराष्ट्रीय धोरण यांना जोडण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता.

आजार व निधन

२००७ मध्ये त्यांना कर्करोगाचे निदान झाले आणि त्यांनी उपचार घेतले. २५ सप्टेंबर २०११ रोजी नैरोबी येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या अंत्यसंस्कारात मोठ्या संख्येने नागरिक व पर्यावरण कार्यकर्ते सहभागी झाले.

वारसा

माथाईंच्या कार्यामुळे केनियात पर्यावरण संवर्धन हा सामाजिक व राजकीय विषय बनला आणि अनेक स्थानिक संस्था या क्षेत्रात काम करत आहेत. ग्रीन बेल्ट मूव्हमेंट आजही वृक्षारोपण व सामुदायिक शिक्षणाचे कार्य सुरू ठेवते.

त्यांच्या कार्याचे मूल्यमापन करताना असे दिसते की त्यांनी पर्यावरणीय प्रश्नांना गरिबी व महिला हक्कांशी जोडले आणि स्थानिक पातळीवरील कृतीचे महत्त्व अधोरेखित केले. त्यांच्या नावाने अनेक शैक्षणिक व पर्यावरणीय उपक्रम सुरू आहेत.

त्यांना अनेक आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले होते आणि त्यांच्या कार्याची दखल जागतिक पर्यावरणीय चळवळीत घेतली जाते.

काही समीक्षकांनी असे नमूद केले आहे की वृक्षारोपणाची आकडेवारी काही वेळा अतिशयोक्त दाखवली जाते आणि रोपे टिकण्याचे प्रमाण सर्वत्र समान नव्हते. या टीकेमुळे संस्थेने पारदर्शक अहवाल व नोंदणीची पद्धत अधिक मजबूत केल्याचे सांगितले जाते.

संदर्भ

1. वांगारी माथाई — शांततेचे नोबेल पारितोषिक २००४
2. वांगारी माथाई — एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटॅनिका
3. ग्रीन बेल्ट मूव्हमेंट — अधिकृत संकेतस्थळ
4. संयुक्त राष्ट्रांचा पर्यावरण कार्यक्रम — वांगारी माथाई

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६