नैरोबी

नैरोबी ही केनियाची राजधानी आणि देशातील सर्वात मोठे शहर आहे. हे शहर समुद्रसपाटीपासून सुमारे १,७९५ मीटर उंचीवर वसलेले आहे. १८९९ मध्ये युगांडा रेल्वेच्या बांधकामादरम्यान येथे एक ठाणे उभारले गेले आणि त्याच्याभोवतीच शहर वाढले. नाव माओसाई भाषेतील एन्कारे न्यिरोबी या शब्दावरून आले असून त्याचा अर्थ 'थंड पाण्याचे ठिकाण' असा होतो. वसाहत काळात हे शहर लवकरच प्रांताचे आणि नंतर देशाचे प्रशासकीय केंद्र बनले. १९६३ मध्ये केनियाला स्वातंत्र्य मिळाल्यावर नैरोबी स्वतंत्र देशाची राजधानी बनले. आज हे पूर्व आफ्रिकेतील प्रमुख आर्थिक आणि राजकीय केंद्र आहे. २०१९ च्या जनगणनेनुसार शहराची लोकसंख्या सुमारे ४४ लाख होती.

माहिती

नैरोबी शहर काउंटीचे क्षेत्रफळ सुमारे ६९६ चौरस किलोमीटर आहे. हे शहर उंचीमुळे उष्णकटिबंधीय प्रदेशात असूनही सौम्य हवामानाचे आहे. दिवस उबदार तर रात्री थंड असतात आणि वर्षभर पाऊस पडतो.

उंचीमुळे येथे मलेरियाचे डास टिकत नाहीत, हेच या ठिकाणाच्या निवडीमागील एक कारण होते. रेल्वेच्या अभियंत्यांनी पाण्याची उपलब्धता, सौम्य हवामान आणि मोम्बासा व कंपाला यांच्यामधील मध्यवर्ती स्थान या कारणांमुळे हे ठिकाण निवडले.

शहरात अनेक नद्या आणि ओढे आहेत.

शहराच्या पश्चिमेस उंच डोंगर आहेत आणि तेथूनच बहुतेक ओढे शहरात येतात. या ओढ्यांच्या काठावरील बांधकामामुळे पाण्याचा नैसर्गिक मार्ग अडला आहे. मात्र वेगाने झालेल्या बांधकामामुळे या जलमार्गांचे प्रदूषण आणि अतिक्रमण ही मोठी समस्या बनली आहे. शहराच्या काही भागांत पावसाळ्यात पूर येतो.

वर्षातून दोन पावसाळे येथे येतात आणि त्यांच्यावरच शेती व पाणीपुरवठा अवलंबून आहे. तापमान वर्षभर जवळपास सारखेच राहते.

रेल्वेचे ठाणे ते राजधानी

१८९४ मध्ये युगांडा रेल्वेचे काम सुरू झाले आणि १८९९ मध्ये रेल्वे नैरोबीला पोहोचली. सुरुवातीला येथे केवळ मालसाठा ठेवण्याचे ठाणे आणि कामगारांची तळहॉटेली होती. रेल्वेच्या मुख्यालयामुळे आसपास दुकाने आणि निवासी वस्त्या उभारल्या गेल्या.

१९०५ मध्ये शहर प्रांतीय प्रशासनाचे मुख्यालय बनले आणि १९०७ मध्ये मोम्बासाची जागा घेत देशाची राजधानी बनले. पुढील दशकांत रस्ते, रुग्णालये आणि शाळा उभारल्या गेल्या. भारतीय वंशाचे व्यापारी आणि कारागीर येथे मोठ्या संख्येने आले.

रेल्वेच्या बांधकामासाठी भारतातून आणलेल्या कामगारांनी येथे लहान व्यवसाय सुरू केले. त्यांचे वंशज आजही देशाच्या व्यापारात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

रेल्वेच्या विकासाबरोबर शहरात दुकाने, गोदामे आणि दुरुस्तीची केंद्रे उभारली गेली. या भागात आजही व्यापारी वस्त्यांचे जाळे दिसते.

वसाहत काळात शहराची रचना वंशाधारित विभागणीवर आधारित होती. स्वातंत्र्यानंतरही या विभागणीचे परिणाम टिकून राहिले. आज शहरातील वसाहतींमध्ये मोठी विषमता आढळते.

शहराच्या काही भागांत अत्यंत घनदाट वस्त्या आहेत, तर काही भागांत रुंद रस्ते आणि बंगले आहेत. या विषमतेमुळे सुविधांचे वितरणही असमान झाले आहे.

राष्ट्रीय उद्यान आणि निसर्ग

१९४६ मध्ये नैरोबी राष्ट्रीय उद्यानाची स्थापना झाली आणि ते पूर्व आफ्रिकेतील पहिले राष्ट्रीय उद्यान होते. हे उद्यान शहराच्या सीमेलगत असून जगातील काही राजधान्यांपैकी एका राजधानीतच वन्यजीव पाहता येतात.

उद्यानात सिंह, जिराफ, गेंडे आणि अनेक प्रकारचे पक्षी आढळतात. प्राण्यांच्या हालचालींसाठी शहराबाहेरील भागांशी जोडणारे मार्ग आवश्यक असल्याने शहराचा विस्तार हा उद्यानासमोरील मोठा धोका आहे.

उद्यानातील गवताळ मैदाने आणि जंगल यामुळे अनेक प्रजातींना आश्रय मिळतो. पर्यटकांसाठी सफारीची व्यवस्था असून ती शहराच्या अर्थव्यवस्थेला हातभार लावते.

शहरात कारुरा जंगल आणि अनेक लहान उद्याने आहेत. उहुरू उद्यान हे शहराच्या मध्यभागातील प्रमुख सार्वजनिक उद्यान असून तेथे सार्वजनिक सभा आणि स्मारके आहेत.

कारुरा जंगल हे शहरातील महत्त्वाचे नैसर्गिक वनक्षेत्र आहे आणि तेथील झाडे कापण्याच्या प्रयत्नांना स्थानिक संघटनांनी विरोध केला होता. आज ते संरक्षित क्षेत्र म्हणून जपले जाते.

संयुक्त राष्ट्रांची कार्यालये

१९७२ मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने नैरोबीत पर्यावरण कार्यक्रमाचे मुख्यालय स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला. हे मुख्यालय जागतिक दक्षिणेतील पहिले संयुक्त राष्ट्र मुख्यालय ठरले. १९७३ मध्ये कामकाज सुरू झाले आणि नंतर ते शहराबाहेरील स्वतःच्या परिसरात हलवले गेले.

नैरोबी येथे संयुक्त राष्ट्रांचे कार्यालय आणि मानवी वस्ती कार्यक्रमाचेही मुख्यालय आहे. यामुळे शहरात अनेक आंतरराष्ट्रीय संस्था, दूतावास आणि परिषदा केंद्रे उभारली गेली. या उपस्थितीमुळे शहरातील सेवा क्षेत्राला मोठा आधार मिळतो.

आंतरराष्ट्रीय परिषदा आणि बैठकांसाठी शहरात मोठी केंद्रे उभारली गेली आहेत. यामुळे हॉटेल व्यवसाय आणि पर्यटनालाही चालना मिळते.

अर्थव्यवस्था

नैरोबी पूर्व आफ्रिकेतील प्रमुख आर्थिक केंद्र आहे. देशातील प्रमुख बँका, विमा कंपन्या आणि दूरसंचार कंपन्यांची मुख्यालये येथे आहेत. नैरोबी सिक्युरिटीज एक्स्चेंज ही आफ्रिकेतील जुन्या शेअर बाजारांपैकी एक आहे.

सेवा क्षेत्र, व्यापार, पर्यटन आणि तंत्रज्ञान ही येथील प्रमुख क्षेत्रे आहेत. अनेक आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांनी आफ्रिकेसाठीची प्रादेशिक कार्यालये येथे उभारली आहेत. शहरातील मोठा भाग अनौपचारिक कामांवर अवलंबून आहे.

शहरातील अनेक तरुण तंत्रज्ञान आणि सेवा क्षेत्रात काम करतात. तंत्रज्ञान स्टार्टअपच्या वाढत्या संख्येमुळे शहराला पूर्व आफ्रिकेतील तंत्रज्ञान केंद्र मानले जाते.

पर्यटन हा महत्त्वाचा उद्योग आहे. राष्ट्रीय उद्यान आणि जवळची वन्यजीव क्षेत्रे पर्यटकांना आकर्षित करतात. शहराभोवतीच्या भागात कॉफी आणि फुलांची शेतीही महत्त्वाची आहे.

लोकसंख्या आणि नगररचना

शहराची लोकसंख्या वेगाने वाढत असून त्यात स्थलांतराचा मोठा वाटा आहे. ग्रामीण भागांतून आणि इतर देशांतून येणाऱ्या लोकांमुळे शहराचा विस्तार होत आहे. यामुळे घरे, रस्ते आणि पाणीपुरवठा या गरजा वाढल्या आहेत.

शहरातील अनेक भागांत अनौपचारिक वसाहती आहेत. या भागांना मूलभूत सुविधा पुरवणे हे प्रशासनासमोरील मोठे आव्हान आहे. १९४८ च्या नगररचना आराखड्यावर आजही काही प्रमाणात नियोजन आधारित आहे.

वाहतूक कोंडी हीही मोठी समस्या आहे.

शहरातील बहुतेक प्रवासी मिनीबस सेवांवर अवलंबून आहेत. या सेवा अनौपचारिक स्वरूपात चालत असल्याने नियोजन आणि नियंत्रण कठीण जाते. अलीकडच्या काळात उन्नत महामार्ग आणि नव्या रस्त्यांच्या प्रकल्पांमुळे काहीसा दिलासा मिळाला आहे.

शहराच्या विस्तारामुळे जवळच्या शेतीच्या जमिनी कमी होत आहेत. यामुळे शहराला अन्नपुरवठा करणारा पट्टा दूर सरकत आहे.

प्रमुख निर्देशक

निर्देशक	माहिती
देश	केनिया
स्थापना	१८९९, रेल्वे ठाणे
राजधानी	१९०७ पासून
उंची	सुमारे १,७९५ मीटर
लोकसंख्या (२०१९)	सुमारे ४४ लाख
राष्ट्रीय उद्यान	१९४६
संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण मुख्यालय	१९७२ पासून

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६