विठ्ठल रामजी शिंदे

विठ्ठल रामजी शिंदे हे महाराष्ट्रातील अस्पृश्यता निवारण चळवळीतील अग्रणी समाजसुधारक होते. त्यांनी १९०६ मध्ये डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची स्थापना करून अस्पृश्य समाजाच्या शिक्षणासाठी व उन्नतीसाठी संघटित कार्य सुरू केले. त्यांना कर्मवीर व महर्षी अशा उपाधींनी गौरविण्यात आले.

माहिती

वरील तारखा व वर्षे इ.स. १८७३ ते १९४४ या काळातील आहेत.

बालपण आणि शिक्षण

विठ्ठल रामजी शिंदे यांचा जन्म २३ एप्रिल १८७३ रोजी कर्नाटकातील जमखंडी संस्थानात एका खानदानी मराठा कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील रामजीबाबा व आई यमुनाबाई होत. घराण्याची पूर्वीची श्रीमंती गेल्यामुळे वडिलांना नोकरी करावी लागली.

घरातील वातावरण जातिभेदाला थारा न देणारे होते. पुढे त्यांनी पुण्याच्या फर्ग्युसन महाविद्यालयातून पदवी घेतली. प्रार्थना समाजाच्या संपर्कात आल्यावर त्यांच्या विचारांना दिशा मिळाली आणि धर्मसुधारणेचे कार्य त्यांनी आपले जीवितकार्य मानले.

कार्यक्षेत्राची सुरुवात

भारतातील विविध प्रांतांत केलेल्या प्रवासात त्यांनी अस्पृश्य समाजाची दुरवस्था जवळून पाहिली. १९०१ च्या जनगणनेचा आधार घेऊन अस्पृश्य लोकसंख्या देशाच्या सहाव्या भागाइतकी असल्याचे त्यांनी आपल्या व्याख्यानांतून व लेखांतून मांडले.

या वर्गाच्या सर्वांगीण उन्नतीसाठी देशपातळीवरील संस्था आवश्यक आहे, असे त्यांना वाटले. त्यानुसार १६ ऑक्टोबर १९०६ रोजी न्यायमूर्ती नारायण चंदावरकर यांच्या अध्यक्षतेखाली डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची स्थापना झाली आणि शिंदे स्वतः त्याचे सेक्रेटरी झाले.

प्रमुख कामगिरी

मिशनच्या माध्यमातून त्यांनी मुंबईतील परळ, देवनार व कामाठीपुरा या भागांत मराठी शाळा व उद्योगशाळा सुरू केल्या. निराश्रित स्त्रियांसाठी सेवासदनही काढले.

पुढे पुणे, मनमाड, अकोला, अमरावती, नागपूर, महाबळेश्वर यांसारख्या ठिकाणी तसेच कर्नाटक व दक्षिण भारतातही मिशनच्या शाखा उभ्या राहिल्या. सहा वर्षांच्या कालावधीत मिशनचे काम अनेक शाळा, वसतिगृहे व प्रचारक यांच्यापर्यंत विस्तारले.

१९१२ मध्ये मिशनचे कार्यालय मुंबईहून पुण्यास हलविण्यात आले. महात्मा फुलेंनी भोकरवाडीत अस्पृश्यांसाठी शाळा काढलेली जागा संपादित करून तेथे 'अहल्याश्रम' ही इमारत उभारण्यात आली.

सामाजिक योगदान

शिंदे यांच्या दृष्टीने अस्पृश्यता निवारण हे धर्मकार्य होते. अस्पृश्य समाजातील निकृष्टतेची भावना नष्ट करून त्यांना स्वाभिमानी व सुशिक्षित बनविणे आणि उच्चवर्णीयांच्या मनातील भ्रम दूर करणे, ही दोन उद्दिष्टे त्यांनी ठेवली.

त्यांनी आपली भगिनी जनाबाई व वृद्ध आई-वडिलांनाही या सेवेसाठी पुढे केले. पुढे १९२३ मध्ये मिशनची जबाबदारी अस्पृश्य वर्गाच्या प्रतिनिधींकडे सोपवून ते मिशनबाहेर पडले. पर्वती मंदिर प्रवेश सत्याग्रहातही त्यांनी सहभाग घेतला.

पुरस्कार आणि सन्मान

अस्पृश्यता निवारणासाठी आयुष्यभर केलेल्या कार्याबद्दल त्यांना कर्मवीर व महर्षी या उपाधी जनतेने दिल्या. आजही महाराष्ट्रात विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या नावाने शैक्षणिक व सामाजिक संस्था कार्यरत आहेत.

वारसा

१९२० पर्यंतच्या अस्पृश्यता निवारण कार्याच्या पहिल्या टप्प्याला जागृतीचा कालखंड म्हटले जाते आणि शिंदे या टप्प्याचे प्रवर्तक मानले जातात. पुढील टप्पा संघर्षाचा होता, ज्याचे नेतृत्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी केले.

शिंदे यांचे २ जानेवारी १९४४ रोजी पुण्यात निधन झाले. त्यांनी घालून दिलेल्या शाळा व वसतिगृहांची परंपरा पुढील पिढ्यांसाठी मार्गदर्शक ठरली.

शिंदे यांनी केवळ संस्था उभारून थांबले नाहीत, तर लेखन व भाषणांच्या माध्यमातून अस्पृश्यता निवारणाचा संदेश देशभर पोहोचवला. त्यांच्या कार्यामुळे समाजसुधारणेच्या चर्चेत अस्पृश्यतेचा प्रश्न केंद्रस्थानी आला. त्यांच्या नावाने आज अनेक शैक्षणिक संस्था कार्यरत आहेत.

संदर्भ

1. विठ्ठल रामजी शिंदे — मराठी विकिपीडिया
2. Vitthal Ramji Shinde — English Wikipedia
3. शिंदे, विठ्ठल रामजी — मराठी विश्वकोश

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६