वडोदरा जिल्हा

वडोदरा जिल्हा हा भारताच्या गुजरात राज्यातील मध्य भागातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय वडोदरा शहरात आहे. पूर्वीचे बडोदा संस्थान याच भागात होते आणि गायकवाड घराण्याची राजधानी वडोदरा होती. आज वडोदरा हे गुजरातमधील शिक्षण, उद्योग आणि संस्कृतीचे महत्त्वाचे केंद्र मानले जाते.

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय	वडोदरा
राज्य	गुजरात
विभाग	वडोदरा विभाग
क्षेत्रफळ	७,७९४ चौरस किमी
लोकसंख्या (२०११)	४१,६५,६२६
लोकसंख्या घनता	५५१ व्यक्ती प्रति चौरस किमी
साक्षरता दर	८१.२१%
तालुके	१२

वरील आकडे २०११ च्या भारतीय जनगणनेतील आहेत. २०१३ मध्ये छोटा उदेपूर जिल्हा वेगळा झाल्यामुळे आजच्या वडोदरा जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ आणि लोकसंख्या यापेक्षा कमी आहे.

नावाची व्युत्पत्ती

वडोदरा हे नाव जुन्या वटोदर या शब्दावरून आले असे मानले जाते. वट म्हणजे वडाचे झाड आणि ओदर म्हणजे उदर किंवा पोट. त्यामुळे वडाच्या झाडांनी वेढलेल्या भागाला हे नाव पडले असावे, असे सांगितले जाते. इंग्रजांच्या काळात या शहराला बरोडा असेही म्हटले जात होते. आज दोन्ही नावे इतिहासाच्या पुस्तकांत आढळतात.

इतिहास

इ.स. १७२१ मध्ये पिलाजी गायकवाड यांनी या भागात आपले अधिपत्य स्थापन केले आणि गायकवाड घराण्याची सत्ता सुरू झाली. पुढील दोन शतके बडोदा संस्थान हे गुजरातमधील सर्वात शक्तिशाली संस्थान होते. सयाजीराव गायकवाड तिसरे यांनी १८७५ ते १९३९ या काळात शिक्षण, रेल्वे, वीज आणि उद्योग यांवर विशेष भर दिला.

१९४९ मध्ये बडोदा संस्थान भारतीय संघराज्यात विलीन झाले आणि ते मुंबई राज्याचा भाग बनले. १९६० मध्ये मुंबई राज्याचे विभाजन झाल्यावर वडोदरा गुजरात राज्यात आले. २०१३ मध्ये जिल्ह्याच्या पूर्वेकडील आदिवासी भागाचे छोटा उदेपूर हे स्वतंत्र जिल्हे तयार झाले.

भूगोल

वडोदरा जिल्हा गुजरातच्या मध्य-पूर्व भागात आहे. विश्वामित्री नदी वडोदरा शहरातून वाहते आणि ती मही नदीला मिळते. मही नदी जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील सीमेवरून वाहते. जिल्ह्याची जमीन बहुतांश सपाट आणि सुपीक आहे.

हवामान उष्ण व कोरडे आहे. उन्हाळ्यात तापमान खूप वाढते आणि पावसाळ्यात मोसमी पावसाचा मुख्य हिस्सा जून ते सप्टेंबर या महिन्यांत पडतो. जिल्ह्यात अजवा आणि देव धरणांसारखी लहान धरणे आहेत.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

वडोदरा हा गुजरातमधील मोठा औद्योगिक जिल्हा आहे. कोयली येथे १९६५ मध्ये गुजरात रिफायनरी सुरू झाली आणि त्यानंतर या भागात रसायन व पेट्रोरसायन उद्योग मोठ्या प्रमाणात वाढले. औषध निर्मिती, अभियांत्रिकी, कापड आणि प्लास्टिक उद्योग हे जिल्ह्याचे आर्थिक आधार आहेत.

शेतीत कापूस, तंबाखू, गहू, ज्वारी, बाजरी, भात आणि भाजीपाला यांची लागवड होते. दुग्ध व्यवसाय आणि दुग्धजन्य पदार्थही जिल्ह्याच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला आधार देतात. वडोदरा शहर हे गुजरातचे सांस्कृतिक केंद्र मानले जाते.

प्रमुख शहरे

जिल्ह्यातील प्रमुख शहरांमध्ये वडोदरा, दाभोई, पादरा, करजण, सावली आणि वाघोडिया यांचा समावेश होतो. दाभोई हे जुन्या किल्ल्यासाठी प्रसिद्ध असलेले छोटे शहर आहे. पादरा व करजण ही बाजारपेठा व शेतीवर आधारित शहरे आहेत.

वाहतूक

वडोदरा जंक्शन हे पश्चिम रेल्वेचे महत्त्वाचे स्थानक आहे. मुंबई, दिल्ली, अहमदाबाद आणि राजकोटकडे जाणाऱ्या गाड्या येथून जातात. वडोदरा येथे विमानतळ आहे आणि ते मोठ्या शहरांशी हवाईमार्गाने जोडलेले आहे. राष्ट्रीय महामार्ग ४८ जिल्ह्यातून जातो. अहमदाबाद व वडोदरा यांना जोडणारा द्रुतगती मार्गही या भागातूनच जातो.

पर्यटन

लक्ष्मी विलास पॅलेस हे वडोदराचे सर्वात मोठे आकर्षण आहे. हा राजवाडा १८९० च्या सुमारास बांधला गेला. सयाजी बाग, बडोदा संग्रहालय व चित्रवीथी, कीर्ती मंदिर, सूरसागर तलाव आणि ईएमई मंदिर ही शहरातील इतर प्रसिद्ध ठिकाणे आहेत.

दाभोई येथील जुना किल्ला आणि त्याचा हिरा भगोल हे स्थापत्यशास्त्राचे उत्तम उदाहरण मानले जाते. दाभोईजवळील वधवाना पाणथळ जागा २०२१ मध्ये आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाचे रामसर स्थळ म्हणून घोषित झाली.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६