त्रिंबकगड किल्ला

त्रिंबकगड हा महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचा किल्ला आहे. तो त्र्यंबकेश्वर गावाला लागून असलेल्या टेकडीवर वसला आहे. किल्ल्याला ब्रह्मगिरी असेही म्हणतात. नाशिकपासून तो सुमारे ३० किमी अंतरावर आहे. प्रसिद्ध त्र्यंबकेश्वर मंदिर याच टेकडीच्या पायथ्याशी आहे. गोदावरी नदीचा उगम याच परिसरात आहे. यामुळे हा किल्ला धार्मिक आणि ऐतिहासिक अशा दोन्ही कारणांनी महत्त्वाचा ठरतो.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	नाशिक
तालुका	त्र्यंबकेश्वर
डोंगररांग	त्र्यंबक-ब्रह्मगिरी
समुद्रसपाटीपासून उंची	सुमारे १,२९५ मीटर (४,२४८ फूट)
नाशिकपासून अंतर	सुमारे ३० किमी
बांधकाम	यादव काळात
१२७१ ते १३०८	देवगिरीच्या रामचंद्राच्या बंधूंच्या ताब्यात
इ.स. १६७०	मोरोपंत त्रिंबक पिंगळे यांनी ताब्यात घेतला
इ.स. १८१८	ब्रिटिशांकडे
चढाईचा वेळ	सुमारे १ तास
सध्याची स्थिती	भग्न अवशेष

किल्ल्याच्या पायथ्याशी त्र्यंबकेश्वर हे गाव आहे. येथे राहण्याची आणि जेवणाची चांगली सोय आहे. गावाच्या दक्षिणेकडील टेकडीवरून चढाई सुरू होते. वाट रुंद आणि सुरक्षित आहे.

गडावर पाण्याची टाकी आणि कातळातील गुहा आहेत. किल्ला भंडारदुर्गाशी एका अरुंद नैसर्गिक पुलाने जोडलेला आहे, असे उल्लेख आहेत.

इतिहास

हा किल्ला देवगिरीच्या यादवांच्या काळात बांधला गेला. इ.स. १२७१ ते १३०८ या काळात तो देवगिरीच्या रामचंद्राच्या बंधूंच्या ताब्यात होता. यादव सत्तेच्या अस्तानंतर हा भाग बहमनी सुलतानांच्या अधिपत्याखाली आला. पुढे अहमदनगरच्या निजामशाहीचे वर्चस्व या भागात राहिले.

इ.स. १६२९ मध्ये शहाजी भोसले यांनी मोगलांविरुद्ध बंड केले आणि त्रिंबक ते जुन्नर या भागातील अनेक किल्ले जिंकले. इ.स. १६३६ मध्ये ते पराभूत झाल्यावर हा किल्ला मोगलांच्या ताब्यात गेला. इ.स. १६७० मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांचे सरदार मोरोपंत त्रिंबक पिंगळे यांनी किल्ला ताब्यात घेतला. इ.स. १६८२ ते १६८४ या काळात मोगल सैन्याने दीर्घ वेढा घातला. अखेर किल्ला मोगलांच्या स्वाधीन झाला.

पुढे इ.स. १६९१ मध्ये शाहू महाराजांनी किल्ला ताब्यात घेतला. इ.स. १८१८ पर्यंत तो मराठा साम्राज्याच्या ताब्यात होता. त्यानंतर ब्रिटिश सैन्याने तो ताब्यात घेतला. या काळात किल्ल्याचा वापर लष्करी ठाणे म्हणून होत राहिला.

वास्तुरचना व गडावरील ठिकाणे

किल्ल्याचा माथा शंकूच्या आकाराचा आहे. वरचा भाग गवताळ उताराने व्यापलेला आहे. तटबंदीचे अवशेष आजही काही ठिकाणी दिसतात. गडावर जाण्याचा मुख्य मार्ग एका दरवाजातून आत जातो. दरवाजाच्या आसपासचे बांधकाम जीर्ण झाले आहे.

गडावरील सर्वांत महत्त्वाचे ठिकाण म्हणजे सिद्ध गुहा. ही गुहा कातळात कोरलेली आहे. गुहेशेजारी गोदावरी नदीचे उगमस्थान आहे. तेथे गंगाद्वार नावाचे ठिकाण आहे. येथूनच गोदावरीचा प्रवाह सुरू होतो, असे मानले जाते. या भागात अनेक छोटी देवस्थाने आणि पाण्याची टाकी आहेत.

किल्ल्यावर एक मंदिर आहे. त्यात राहून रात्रीचा मुक्काम करता येतो. गडाच्या कड्यावरून त्र्यंबकेश्वर गाव, ब्रह्मगिरी पर्वत आणि आसपासच्या दऱ्या दिसतात. पश्चिमेला ब्रह्मा, हर्ष आणि भास्करगड हे तीन मोठे कातळसमूह आहेत. उत्तरेला गोदावरीचे खोरे नजरेच्या टप्प्यात येते.

त्र्यंबक परिसरात अनेक जुनी मंदिरे आहेत. त्यात त्र्यंबकेश्वर मंदिर सर्वांत प्रसिद्ध आहे. या मंदिराची बांधणी पेशवेकाळात झाली. किल्ला आणि मंदिर एकाच टेकडीवर असल्याने भाविक अनेकदा दोन्ही ठिकाणे एकाच फेरीत पाहतात.

चढाई व परिसर

चढाईची सुरुवात त्र्यंबकेश्वर गावाच्या दक्षिणेकडून होते. वाट रुंद असल्याने ती सुरक्षित मानली जाते. प्रवेशद्वारापर्यंत पोहोचण्यास सुमारे एक तास लागतो. त्यानंतर गडाच्या माथ्यापर्यंत अजून काही वेळ लागतो.

पावसाळ्यात या परिसरात भरपूर पाऊस पडतो. त्यामुळे वाटेवर ओलावा राहतो आणि दगड निसरडे होतात. उन्हाळ्यात मात्र उन्हाची तीव्रता जास्त असते. पाणी सोबत नेणे आवश्यक आहे.

त्र्यंबकेश्वरला नाशिकहून नियमित बससेवा आहे. नाशिक रेल्वे स्थानकापासूनही येथे पोहोचता येते. गावात राहण्यासाठी अनेक खासगी निवास आणि धर्मशाळा आहेत. गडावर जाण्यासाठी प्रवेशशुल्क नाही.

सध्याची अवस्था

किल्ल्याच्या बहुतेक वास्तू भग्न आहेत. तटबंदीचे भाग कोसळले आहेत. काही पायऱ्या आणि दरवाजाचे अवशेष मात्र टिकून आहेत. गडावर अनियोजित वाढ झाली आहे.

धार्मिक महत्त्वामुळे परिसरात भाविकांची वर्दळ वर्षभर असते. यामुळे स्वच्छतेच्या समस्या उद्भवतात. स्थानिक संस्था आणि प्रशासन वेळोवेळी स्वच्छता मोहिमा राबवतात.

किल्ल्याचा परिसर हा त्र्यंबकेश्वर देवस्थानच्या परिसराशी जोडलेला आहे. त्यामुळे संवर्धनाची जबाबदारी अनेक संस्थांमध्ये विभागलेली आहे. यामुळे नियोजित काम अपुऱ्या प्रमाणात होते. गिर्यारोहकांना मात्र हा किल्ला सोपा आणि सुट्टीच्या दिवसासाठी योग्य वाटतो.

गोदावरीचा उगम व धार्मिक महत्त्व

गोदावरी नदीचा उगम त्र्यंबकगडाच्या परिसरात होतो. उगमस्थानाला गंगाद्वार असे म्हणतात. येथून नदीचा प्रवाह सुरू होतो आणि पुढे महाराष्ट्रातील मोठा भाग ओलांडतो.

त्र्यंबकेश्वर हे देशभरातील ज्योतिर्लिंगांपैकी एक मानले जाते. त्यामुळे वर्षभर भाविकांची वर्दळ असते. सिंहस्थ कुंभमेळा याच परिसरात भरतो. त्यावेळी गावात आणि गडाच्या वाटेवर प्रचंड गर्दी होते.

किल्ल्यावरील सिद्ध गुहेला धार्मिक महत्त्व आहे. अनेक भाविक तपासाठी येथे येतात. गुहेजवळ पाण्याचे टाके आणि दगडी बांधकाम आहे.

किल्ल्याच्या पश्चिमेस ब्रह्मगिरी हे महत्त्वाचे शिखर आहे. तेथे जाण्यासाठी वेगळी वाट आहे. अनेक भाविक त्र्यंबकेश्वराची प्रदक्षिणा करताना या शिखरावरून जातात.

त्र्यंबकेश्वर मंदिर व बांधणी

त्र्यंबकेश्वर मंदिर हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक मानले जाते. सध्याच्या मंदिराची बांधणी पेशवेकाळात झाली. नानासाहेब पेशव्यांनी या मंदिराच्या बांधकामास मोठा हातभार लावला.

मंदिराच्या परिसरात कुशावर्त तीर्थ आहे. भाविक तेथे विधी करतात. मंदिराजवळ असलेल्या टेकडीवरून गोदावरीचे खोरे दिसते.

त्र्यंबकेश्वर गावात अनेक धर्मशाळा आणि मठ आहेत. सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या वेळी येथे मोठी गर्दी होते. त्यावेळी प्रशासनाकडून विशेष व्यवस्था केली जाते.

किल्ला आणि मंदिर एकाच परिसरात असल्याने संवर्धनाचे काम एकत्रित करणे आवश्यक आहे. वाटेवरील पायऱ्या आणि कठडे यांची दुरुस्ती वेळोवेळी होते.

किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेल्या त्र्यंबकेश्वर गावात राहण्याची चांगली सोय आहे. गावात अनेक खाद्यालये आणि धर्मशाळा आहेत.

गडावर जाण्यासाठी कोणतेही शुल्क नाही. वाट रुंद असल्याने कुटुंबासोबतही चढाई करता येते. पावसाळ्यात मात्र पायऱ्या निसरड्या होतात.

गडावरून गोदावरीचे खोरे आणि ब्रह्मगिरीचा पर्वत दिसतो. सकाळच्या वेळी दृश्य सर्वांत स्पष्ट असते.

गडाच्या परिसरात अनेक जुनी पाण्याची टाकी आहेत. या टाक्यांमध्ये पावसाचे पाणी साचते.

टाक्यांची रचना कातळात कोरलेली आहे. त्यामुळे त्या शतकानुशतके टिकून आहेत.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६