तिकोना किल्ला

तिकोना किल्ला पुणे जिल्ह्यातील मावळ तालुक्यात आहे. तो विटंदगड या नावानेही ओळखला जातो. किल्ला पवना धरणाच्या काठावर उभा आहे. समुद्रसपाटीपासून त्याची उंची सुमारे १,०७० मीटर आहे. कामशेत आणि लोनावळा ही जवळची शहरे आहेत. किल्ल्याचा आकार त्रिकोणी असल्याने त्याला तिकोना हे नाव पडले. पायथ्याचे गाव तिकोना पेठ आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	पुणे
तालुका	मावळ
उंची	सुमारे १,०७० मीटर
दुसरे नाव	विटंदगड
पायथ्याचे गाव	तिकोना पेठ
जवळचे शहर	कामशेत, लोनावळा
चढाईचा कालावधी	सुमारे एक तास
मुख्य रचना	त्रिंबकेश्वर मंदिर, पाण्याच्या टाक्या
सध्याची स्थिती	भग्नावस्था, विनाशुल्क प्रवेश
जवळचे धरण	पवना धरण

किल्ल्याचा आकार पिरॅमिडसारखा आहे. त्यामुळे तो दूरवरूनही ओळखता येतो. पवना धरणाच्या पाण्यावर त्याची सावली पडते.

नाव व ओळख

तिकोना हा शब्द त्रिकोण या अर्थाने वापरला जातो. किल्ल्याचा आकार त्रिकोणी असल्याने हे नाव पडले. किल्ल्याचा शिखर पिरॅमिडसारखा दिसतो.

किल्ल्याचे जुने नाव विटंदगड आहे. काही नोंदींमध्ये तो व्यतंदगड असाही लिहिला जातो. मंदिरातील देवतेला विटंदेश्वर असे म्हणतात.

इतिहास

किल्ला पंधराव्या शतकात निजामशाहीच्या ताब्यात होता. मलिक अहमद निजामशाहच्या काळात त्याचा उल्लेख मिळतो. त्यानंतर तो विविध सत्तांच्या ताब्यात गेला.

१६५७ मध्ये शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला जिंकला. त्याच वेळी लोहगड, विसापूर आणि तुंग हे किल्लेही त्यांनी ताब्यात घेतले. त्यामुळे पवना खोऱ्यावर मराठ्यांचे नियंत्रण प्रस्थापित झाले.

किल्ल्याचे महत्त्व देखरेखीमध्ये होते. पवना खोऱ्यातील हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी तो उपयुक्त होता. संकेत देण्यासाठीही त्याचा उपयोग होत असे.

१६६५ च्या पुरंदरच्या तहात किल्ला मोगलांना द्यावा लागला. पुढील काळात तो पुन्हा मराठ्यांच्या ताब्यात आला. अठराव्या शतकात तो पेशव्यांच्या अंमलाखाली होता. १८१८ मध्ये किल्ला ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला.

बांधणी व दरवाजे

किल्ल्यावर जाण्यासाठी अनेक दरवाजे ओलांडावे लागतात. वेटाळ दरवाजा हा त्यातील एक महत्त्वाचा दरवाजा आहे. दरवाजे दगडी कमानींचे असून बुरुजांनी संरक्षित आहेत.

बालेकिल्ल्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी सुमारे पन्नास पायऱ्या चढाव्या लागतात. या पायऱ्या खडकात कोरलेल्या आहेत. शेवटचा भाग अत्यंत उभा असल्याने पकड ठेवावी लागते.

किल्ल्यावर पाण्याच्या टाक्या आहेत. काही टाक्या खडकात कोरलेल्या आहेत. पठारावर एक मोठा तलावही आहे.

किल्ल्यावर दगडी धान्य दळण्याचे चाक आहे. ते जुन्या काळातील वापराची आठवण करून देते. अशा रचना किल्ल्यावर दुर्मिळ असतात.

तटबंदी व बालेकिल्ला

किल्ल्याची तटबंदी बहुतेक ठिकाणी पडलेली आहे. पठाराच्या कडेने तिचा आराखडा ओळखता येतो. काही ठिकाणी दगडी भिंती अजूनही उभ्या आहेत.

शेवटच्या दरवाजानंतर खडकात कोरलेल्या पायऱ्या लागतात. या पायऱ्या अत्यंत उभ्या आहेत. सध्या तिथे लोखंडी कठडे बसवले आहेत.

पाणी व तळी

किल्ल्यावर पाण्याच्या टाक्यांची रांग आहे. टाक्या खडकात कोरलेल्या असून तोंड अरुंद आहे. त्यामुळे पाणी बाष्पीभवनापासून वाचते.

पठारावर एक मोठा तलाव आहे. पावसाळ्यात तो भरतो. त्यामुळे किल्ल्यावर पाण्याची कमतरता जाणवत नाही.

तलावाजवळ दगडी चौथरे आहेत. तिथे जुन्या रचनांचे अवशेष दिसतात.

इतर रचना

त्रिंबकेश्वर महादेव मंदिर किल्ल्याच्या शिखरावर आहे. तेथे शिवलिंग आणि नंदीच्या मूर्ती आहेत. मंदिराची बांधणी दगडात केलेली आहे.

मंदिराजवळ काही तुटलेल्या मूर्ती आहेत. त्या जुन्या काळातील असल्याचे सांगितले जाते. परिसरात स्थानिक लोक पूजेसाठी येतात.

किल्ल्यावर तटबंदीचे अवशेष आहेत. बहुतेक भाग पडलेला असला तरी आराखडा ओळखता येतो. तटबंदीवरून पवना खोऱ्याचे दृश्य दिसते.

चढाईचा मार्ग

तिकोना पेठ गावातून चढाई सुरू होते. सुरुवातीचा मार्ग हळुवार उताराचा आहे. पुढे खडकात कोरलेल्या पायऱ्या लागतात.

चढाई सुमारे एक तासात पूर्ण होते. शेवटचा भाग अरुंद असल्याने एकामागून एक जावे लागते. पावसाळ्यात पायऱ्या निसरड्या होतात.

किल्ल्यावरून लोहगड, विसापूर आणि तुंग हे किल्ले दिसतात. पवना धरणाचे पाणी दिसते. स्पष्ट हवामानात दूरच्या रांगाही दिसतात.

कसे पोहोचायचे

कामशेत हे जवळचे रेल्वे स्थानक आहे. तिथून तिकोना पेठपर्यंत सुमारे वीस किलोमीटर अंतर आहे. स्थानकाबाहेरून रिक्षा आणि खाजगी वाहने मिळतात.

पुण्यापासून रस्त्याने सुमारे साठ किलोमीटर अंतर आहे. मुंबईहून एक्स्प्रेसवेमार्गे प्रवास सोपा होतो. जवळचे विमानतळ पुणे आहे.

जवळपासची स्थळे

पवना धरण परिसर जवळ आहे. तिथे तंबूत राहण्याची सोय उपलब्ध आहे. तुंग किल्ला जवळ असून तो अधिक कठीण चढाईचा आहे.

लोहगड आणि विसापूर हे किल्ले जवळ आहेत. कामशेत परिसर पॅराग्लायडिंगसाठी ओळखला जातो.

परिसर व जीवसृष्टी

किल्ल्याच्या उतारावर काटेरी वनस्पती आहे. काही ठिकाणी निवडुंगाची झाडे दिसतात. पावसाळ्यात गवत आणि फुलांची रांग उमलते.

परिसरात पक्षी आणि माकडे आढळतात. डोंगर उतारावर सरपटणारे प्राणीही असतात. त्यामुळे उन्हाळ्यातही सावधगिरी आवश्यक आहे.

पवना धरणाच्या पाण्यामुळे परिसरातील हवामान सौम्य राहते. धरणाच्या काठावर पक्ष्यांची संख्या मोठी आहे.

पवना धरण व परिसर

पवना धरण किल्ल्याच्या पायथ्याशी आहे. त्याचे पाणी किल्ल्याच्या दृश्यात भर घालते. धरणाच्या काठावर तंबूत राहण्याची सोय उपलब्ध आहे.

धरणाच्या परिसरात नौकाविहार होतो. सायंकाळच्या वेळी किनारा गर्दीने भरतो. पक्ष्यांची संख्या मोठी असल्याने निसर्गप्रेमी येतात.

कामशेत परिसर पॅराग्लायडिंगसाठी ओळखला जातो. तिथे प्रशिक्षणाची सोय आहे. पावसाळ्यानंतर हा परिसर अधिक लोकप्रिय होतो.

धरणाच्या पाण्यामुळे परिसरातील हवामान सौम्य राहते. उन्हाळ्यातही सायंकाळी थंड वारे वाहतात. त्यामुळे मुक्काम सुखकर होतो.

किल्ल्यावर जाण्यासाठी सकाळची वेळ सर्वोत्तम असते. दुपारनंतर उन्हाचा त्रास वाढतो. परतीच्या वाटेवर पायऱ्यांजवळ विशेष काळजी घ्यावी.

किल्ल्यावर जाण्यासाठी प्रवेश शुल्क नसल्याचे सांगितले जाते. मात्र पायथ्याशी वाहन उभी करण्यास शुल्क आकारले जाते. स्थानिक गावकरी मार्गदर्शन करतात.

सध्याची स्थिती

किल्ल्याची तटबंदी भग्नावस्थेत आहे. मंदिर आणि पाण्याच्या टाक्या बऱ्यापैकी टिकून आहेत. प्रवेश विनाशुल्क असल्याचे सांगितले जाते.

पर्यटकांची संख्या वाढल्याने कचरा साचतो. पायऱ्यांजवळ गर्दी होते. संवर्धनासाठी नियमित स्वच्छता आवश्यक आहे.

पर्यटन हंगाम व काळजी

नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हा काळ सर्वोत्तम मानला जातो. त्यावेळी दृश्य स्पष्ट दिसते. पावसाळ्यात परिसर हिरवागार होतो.

पावसात पायऱ्या निसरड्या होतात. त्यामुळे पकड असलेली पादत्राणे आवश्यक आहेत. उन्हाळ्यात पुरेसे पाणी सोबत न्यावे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६