टेराकोटा सैन्य

टेराकोटा सैन्य हे चीनच्या शान्शी प्रांतातील शियानजवळ असलेल्या लिंतोंग भागात आढळलेले मातीच्या मूर्तींचे विशाल सैन्य आहे. या मूर्ती चीनच्या पहिल्या सम्राट शी हुआंगदीच्या कबरीजवळ पुरलेल्या होत्या. सम्राटाच्या मृत्यूनंतर सुमारे इ.स.पू. २१०–२०९ च्या सुमारास या मूर्ती कबरीत ठेवल्या गेल्या. १९७४ मध्ये स्थानिक शेतकऱ्यांना विहीर खोदताना या मूर्तींचे तुकडे सापडले. त्यानंतर झालेल्या उत्खननातून जगातील सर्वांत मोठा मातीच्या मूर्तींचा समूह उघड झाला. मूर्ती सैनिक, घोडे व रथ यांचे स्वरूप दाखवतात आणि सम्राटाच्या मृत्यूनंतरच्या जीवनात त्याचे रक्षण करण्याच्या उद्देशाने त्या बनवल्या गेल्या होत्या, असे संशोधक मानतात. १९८७ मध्ये युनेस्कोने या संपूर्ण परिसराची जागतिक वारसा स्थळ म्हणून नोंद केली.

माहिती

कबरीच्या टेकडीपासून सुमारे दीड किलोमीटर पूर्वेस चार मोठे खड्डे आढळले आहेत. त्यांपैकी पहिला खड्डा सर्वांत मोठा असून तो सुमारे २३० मीटर लांब व ६२ मीटर रुंद आहे. या खड्ड्यात अकरा समांतर मार्ग असून प्रत्येक मार्गात सैनिकांच्या रांगा उभ्या आहेत. तीन खड्ड्यांत मिळून ८,००० हून अधिक सैनिक, सुमारे १३० रथ, ५२० घोडे आणि १५० घोडेस्वारांच्या मूर्ती असल्याचा अंदाज २००७ मध्ये व्यक्त झाला. या मूर्ती जवळपास मूळ ठिकाणीच ठेवलेल्या आहेत. मूर्तींची उंची पदानुसार बदलते; सेनापतींच्या मूर्ती सर्वांत उंच असतात.

मूर्ती बहुधा सरासरी सव्वा मीटर ते दोन मीटर उंच आहेत आणि प्रत्येक मूर्तीचे वजन काहीशे किलोपर्यंत असते. खड्ड्यांतील मांडणी तत्कालीन लष्करी रचनेचे प्रतिबिंब दाखवते. पहिल्या खड्ड्यात पुढच्या रांगेत धनुर्धर, मागे भालाधारी पायदळ आणि बाजूंना रथ अशी रचना आहे. दुसऱ्या खड्ड्यात पायदळ, घोडेस्वार व रथ असे वेगवेगळे घटक एकत्र दिसतात. तिसरा खड्डा लहान असून तो सेनापतींचा तळ मानला जातो.

शोध आणि उत्खनन

२९ मार्च १९७४ रोजी स्थानिक शेतकरी विहीर खोदत असताना त्यांना मातीच्या मूर्तीचे तुकडे सापडले. या शोधाची माहिती पुरातत्त्व विभागाला मिळाल्यानंतर पद्धतशीर उत्खनन सुरू झाले. उत्खननात मूर्ती तुकड्यात विखुरलेल्या अवस्थेत आढळल्या, कारण शतकांपूर्वी लाकडी छत कोसळल्याने त्या मोडल्या गेल्या होत्या. संशोधकांनी तुकडे जुळवून मूर्ती पुन्हा उभारण्याचे काम सुरू केले. आजपर्यंत सुमारे २,००० मूर्ती दुरुस्त करून उभारल्या गेल्या आहेत. उत्खननाचे काम अजूनही सुरू असून पूर्ण परिसर जनतेसाठी उघडलेला नाही. १९७९ मध्ये या भागावर छत बांधून संग्रहालय उभारण्यात आले, त्यामुळे मूर्ती हवामानाच्या थेट संपर्कात येणे थांबले.

शोधेपूर्वी या भागाविषयी फक्त अप्रत्यक्ष उल्लेख होते. शतकांपासून स्थानिक लोकांना जमिनीत मातीच्या वस्तूंचे तुकडे सापडत असत, परंतु त्यांचे महत्त्व तेव्हा समजले नव्हते. उत्खननात मूर्तींसोबत दगडी आणि लाकडी बांधकामाचे अवशेषही सापडले, ज्यांवरून खड्ड्यांची मूळ रचना समजून घेण्यास मदत झाली. चौथा खड्डा रिकामा आढळल्यामुळे हे काम सम्राटाच्या मृत्यूपूर्वी अपूर्ण राहिले असावे, असा अंदाज संशोधक व्यक्त करतात.

मूर्तींचे प्रकार

मूर्तींमध्ये प्रामुख्याने पायदळ सैनिक, धनुर्धर, रथ चालवणारे, घोडेस्वार आणि सेनापती असे प्रकार आढळतात. प्रत्येक मूर्तीचे चेहरे, केसांची रचना आणि चिलखत वेगळ्या पद्धतीने घडवलेले आहे. यामुळे प्रत्येक मूर्ती वेगळी व्यक्ती दाखवते, असे संशोधक सांगतात. सैनिकांचे पद त्यांच्या टोपी आणि शस्त्रांवरून ओळखता येते. धनुर्धरांच्या मूर्ती उभ्या असून हातात धनुष्य धरलेल्या स्थितीत आहेत. रथांच्या मूर्तींसोबत चार घोडे आणि सारथी असलेल्या मूर्ती आहेत. सैनिकांच्या मूर्ती पोकळ असून फक्त पाय भरीव आहेत, त्यामुळे त्यांचे वजन नियंत्रित राहिले.

मूर्तींबरोबरच अधिकारी, नर्तक, कुस्तीगीर आणि संगीतकार यांच्याही मूर्ती इतर खड्ड्यांत सापडल्या आहेत. यांवरून कबरीच्या परिसरात फक्त लष्करी नव्हे, तर दरबारातील जीवनही मूर्तींत उतरवले गेले होते, हे दिसते. घोड्यांच्या मूर्ती सजीव दिसाव्यात यासाठी त्यांची मान, कान आणि पाय यांची रचना स्वतंत्रपणे घडवली गेली आहे. काही मूर्तींच्या हातात लगदीची बनावट शस्त्रे होती, तर काहींना खरे धातूचे शस्त्र दिले होते.

बांधणीचे तंत्र आणि रंग

मूर्ती साच्यात घडवून नंतर हाताने सुधारल्या गेल्या, असे तंत्रशास्त्रीय अभ्यास सांगतात. प्रत्येक मूर्तीचे स्वतंत्र वैशिष्ट्य असल्यामुळे त्यांना पूर्णपणे एकसारखे साचे वापरलेले नाहीत. मूर्तींना मूळतः चमकदार रंग दिलेले होते; कातडी, चिलखत आणि कपड्यांना वेगवेगळे रंग होते. हवेच्या संपर्कात आल्यावर हे रंग काही मिनिटांतच निघून गेले, त्यामुळे आज मूर्ती मातीच्या रंगात दिसतात. सैनिकांच्या हातातील शस्त्रे धातूची होती; लाकडी भाग कुजून गेले, परंतु कांस्याची भाली, तलवारी आणि कमानींचे भाग सापडले आहेत. शस्त्रांवरील धातूचे मिश्रण गंजरोधक असल्याचे आढळले.

सम्राटाची कबर

शी हुआंगदीची कबर असलेली टेकडी अजूनही उत्खनन केलेली नाही. चिनी इतिहासकार सिमा छ्यानच्या नोंदीनुसार या कबरीच्या बांधकामात सुमारे सात लाख कैदी व मजुरांनी काम केले, असे सांगितले जाते. काही संशोधक या संख्येविषयी शंका व्यक्त करतात, तरी कामाचा व्यापक आकार नाकारता येत नाही. कबरीच्या आतील भागात पारा वाहणाऱ्या नद्यांची रचना असल्याचे उल्लेख परंपरागत नोंदींत आहेत; ते अद्याप प्रत्यक्ष पुराव्याने सिद्ध झालेले नाही. कबरीच्या आतील भाग उघडल्यास हवामान बदलामुळे वस्तूंचे नुकसान होण्याची भीती असल्यामुळे उत्खनन टाळले जात असल्याचे अधिकृत अभ्यास सांगतात.

जतन आणि संवर्धन

मूर्तींच्या जतनातील सर्वांत मोठे आव्हान म्हणजे त्यांच्या पृष्ठभागावरील रंग टिकवणे. मूर्ती उघड्यावर आणल्यावर रंगाचा थर सुटू लागतो, त्यामुळे संशोधक आता उत्खनन करताना रंग स्थिर करणारी रसायने वापरतात. बुरशी, आर्द्रता आणि हवेतील प्रदूषण यांमुळे मातीच्या पृष्ठभागावर परिणाम होतो; त्यासाठी तापमान व आर्द्रता नियंत्रित ठेवणारी व्यवस्था उभारली आहे. मूर्ती ज्या मातीत पडल्या होत्या त्या मातीचा अभ्यास करून पुनर्संचयित मूर्तींना मूळ स्वरूप देण्याचा प्रयत्न होतो. पर्यटकांची वाढती संख्या पाहता खड्ड्यांतील हवामान नियंत्रण आणि आगमन मर्यादा यावरही लक्ष दिले जाते.

जागतिक वारसा आणि पर्यटन

१९८७ मध्ये युनेस्कोने 'पहिल्या छिन सम्राटाची कबर' या नावाने या परिसराची जागतिक वारसा यादीत नोंद केली. कबरीची टेकडी आणि मूर्तींचे खड्डे मिळून या स्थळाचा समावेश होतो. सध्या तीन खड्डे पर्यटकांसाठी खुले असून चौथा खड्डा रिकामा आढळला होता. येथे दरवर्षी लाखो पर्यटक भेट देतात; शियान शहर हवाई व रेल्वेमार्गाने देशाच्या इतर भागांशी जोडलेले आहे. संग्रहालयात मूर्तींची पुनर्रचना कशी केली जाते, हे दाखवणारे स्वतंत्र कक्षही आहेत.

खड्ड्यांभोवतीचा परिसर नियोजित पद्धतीने विकसित करण्यात आला असून तेथे तिकीट कार्यालय, मार्गदर्शक सेवा आणि अभ्यासकेंद्र आहे. संशोधकांना मूर्तींचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र सुविधा उपलब्ध आहेत. स्थानिक अर्थव्यवस्थेत पर्यटनाचा मोठा वाटा असून या स्थळामुळे शियान भागात अनेक रोजगार निर्माण झाले आहेत. मात्र पर्यटकांच्या वाढत्या संख्येमुळे मूर्तींवर होणारा परिणाम कमी करण्यासाठी काही काळ प्रवेश मर्यादित ठेवण्याचे नियोजनही चर्चेत आहे.

संदर्भ

1. युनेस्को जागतिक वारसा केंद्र — पहिल्या छिन सम्राटाची कबर
2. एम्परर छिन शी हुआंग म्युझियम साइट — अधिकृत संकेतस्थळ
3. स्मार्टहिस्ट्री — टेराकोटा सैन्य

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६