तेनसिंग नोर्गे पुरस्कार

तेनसिंग नोर्गे राष्ट्रीय साहस पुरस्कार भारताच्या साहसी खेळांतील सर्वोच्च सन्मानांपैकी एक आहे. हा पुरस्कार १९९३ मध्ये सुरू झाला. सुरुवातीला त्याचे नाव 'राष्ट्रीय साहस पुरस्कार' असे होते. १९५३ मध्ये एव्हरेस्ट सर केलेल्या तेनसिंग नोर्गे यांच्या नावावर हा पुरस्कार आहे. २००३ मध्ये, त्यांच्या एव्हरेस्ट मोहिमेच्या सुवर्णमहोत्सवी वर्षी, पुरस्काराचे नाव बदलण्यात आले. तो युवक कार्य व क्रीडा मंत्रालय दरवर्षी देते. पुरस्काराचा दर्जा अर्जुन पुरस्काराच्या बरोबरीचा मानला जातो.

माहिती

तपशील	माहिती
पुरस्काराचे नाव	तेनसिंग नोर्गे राष्ट्रीय साहस पुरस्कार
सुरुवात	१९९३
पहिली पुरस्कारे	१९९४ च्या वर्षासाठी
पूर्वीचे नाव	राष्ट्रीय साहस पुरस्कार
नाव बदल	२००३
देणारे	युवक कार्य व क्रीडा मंत्रालय
श्रेणी	जमीन, जल (समुद्र), हवाई आणि आयुष्यभराचे योगदान
रोख रक्कम	१५ लाख रुपये
इतर वस्तू	तेनसिंग नोर्गे यांची कांस्य मूर्ती, प्रमाणपत्र, ब्लेझर
कालावधी	तीन श्रेणींसाठी मागील ३ वर्षे
कोण देतो	भारताचे राष्ट्रपती
समारंभाचा दिवस	२९ ऑगस्ट

पुरस्काराची रक्कम काळानुसार वाढवली गेली. १९९४ मध्ये ती ५० हजार रुपये होती. १९९९ मध्ये दीड लाख, २००२ मध्ये तीन लाख आणि २००८ मध्ये पाच लाख रुपये झाली.

आजच्या नियमांनुसार पुरस्कारात १५ लाख रुपये दिले जातात. रक्कम शासनाच्या आदेशानुसार बदलू शकते.

इतिहास

१९९३ मध्ये तत्कालीन क्रीडा राज्यमंत्र्यांनी या पुरस्काराची घोषणा केली. जमीन, हवा आणि पाणी या तीन माध्यमांतील साहसी कामगिरीसाठी तो होता.

पहिली पुरस्कारे १९९४ च्या वर्षासाठी देण्यात आली. १९९५ मध्ये ती प्रथम प्रदान करण्यात आली.

सुरुवातीच्या वर्षी १९९३ च्या भारत-नेपाळ महिला एव्हरेस्ट मोहिमेतील अनेक सदस्यांना सन्मान मिळाला. त्या मोहिमेत अनेक विक्रम झाले होते.

कोणत्या श्रेणी

पुरस्कार चार श्रेणींत दिला जातो. पहिली श्रेणी जमीन साहसाची आहे. दुसरी जल किंवा समुद्री साहसाची आहे.

तिसरी श्रेणी हवाई साहसाची आहे. चौथी श्रेणी आयुष्यभराच्या योगदानाची आहे.

साधारणपणे प्रत्येक श्रेणीत एकच पुरस्कार दिला जातो. विशेष कारणांसह मंत्रीमंडळाच्या मान्यतेने संख्या वाढवता येते.

कोण पात्र

खेळाडूने एका विशिष्ट क्षेत्रात उत्कृष्ट कामगिरी केलेली असावी. नेतृत्वगुण आणि साहसी शिस्त यांचाही विचार होतो.

पहिल्या तीन श्रेणींसाठी मागील तीन वर्षांतील कामगिरी पाहिली जाते. आयुष्यभराच्या श्रेणीसाठी संपूर्ण कारकिर्दीचा विचार होतो.

पुरस्कार मरणोत्तरही दिला जाऊ शकतो. एकाच व्यक्तीला एकाच श्रेणीत दुसऱ्यांदा पुरस्कार मिळत नाही.

निवड कशी होते

राज्य सरकारे, लष्कर, नौदल, हवाई दल आणि साहसी संस्था शिफारशी पाठवतात. आता ऑनलाइन पोर्टलवरूनही अर्ज करता येतो.

नोंदणीची अंतिम तारीख सहसा २० जून असते. पाच सदस्यांची समिती अर्जांचे मूल्यांकन करते.

समितीची शिफारस क्रीडा मंत्र्यांकडे जाते. मान्यता मिळाल्यावर नावे जाहिरी होतात.

पुरस्काराचे स्वरूप

पुरस्कारात तेनसिंग नोर्गे यांची कांस्य मूर्ती दिली जाते. ती सुमारे १५ इंच उंच आणि दीड किलो वजनाची आहे.

मूर्तीवर त्यांचे वय आणि एव्हरेस्टवर वापरलेला बर्फकुदळ दिसतो. हे स्वरूप २००९ मध्ये पुन्हा रचण्यात आले.

त्याबरोबर प्रमाणपत्र आणि ब्लेझर दिला जातो. पुरुषांना टाय आणि महिलांना साडी दिली जाते.

समारंभ

२००२ पासून हा पुरस्कार इतर राष्ट्रीय क्रीडा पुरस्कारांसोबत दिला जातो. समारंभ २९ ऑगस्टला राष्ट्रपती भवनात होतो.

२००४ पासून सर्व सात राष्ट्रीय क्रीडा पुरस्कार एकाच समारंभात दिले जातात. त्यामुळे साहसी खेळांना राष्ट्रीय व्यासपीठ मिळाले.

महत्त्व

साहसी खेळांना मर्यादित प्रसिद्धी मिळते. हा पुरस्कार त्यांना मान्यता देतो.

पुरस्कारामुळे गिर्यारोहक, नौकानयन करणारे आणि हवाई साहस करणाऱ्यांना प्रोत्साहन मिळते.

तरुणांना साहसी खेळांकडे वळण्याची प्रेरणा मिळते. यामुळे सहनशक्ती आणि संघभावना वाढते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

पुरस्कार कोण देते? युवक कार्य व क्रीडा मंत्रालय.

किती श्रेणी आहेत? चार — जमीन, जल, हवाई आणि आयुष्यभराचे योगदान.

रक्कम किती आहे? सध्या १५ लाख रुपये.

पुरस्काराचा दर्जा कसा आहे? तो अर्जुन पुरस्काराच्या बरोबरीचा मानला जातो.

साहसी खेळांचे स्वरूप

जमीन साहसात गिर्यारोहण आणि ट्रेकिंगचा समावेश होतो. जल साहसात नौकानयन आणि पोहणे येते.

हवाई साहसात पॅराग्लायडिंग आणि स्कायडायव्हिंग येते. प्रत्येक क्षेत्रातील कामगिरीचे स्वतंत्र मूल्यांकन होते.

साहसी खेळांत जीवाचा धोका असतो. त्यामुळे या पुरस्काराला विशेष महत्त्व आहे.

पुरस्काराची परंपरा

काही वर्षी सहापेक्षा जास्त जणांना पुरस्कार मिळाला आहे. १९९४, १९९५, २०१७ आणि २०१९ मध्ये असे घडले.

२०१७ मध्ये नौदलाच्या महिला पथकाला सन्मान मिळाला. त्या पथकाने जहाजाने जगप्रदक्षिणा केली होती.

पुरस्काराची मूर्ती २००९ मध्ये नव्याने रचली गेली. ती तेनसिंग नोर्गे यांच्या तरुणपणाचे दर्शन घडवते.

तेनसिंग नोर्गे यांचे योगदान

तेनसिंग नोर्गे यांनी २९ मे १९५३ रोजी एव्हरेस्ट सर केले. त्यांच्यासोबत एडमंड हिलरी होते.

ते नेपाळ-भारतीय शेर्पा गिर्यारोहक होते. त्यांनी भारतात गिर्यारोहण प्रशिक्षणाच्या संस्थेतही काम केले.

त्यांच्या कामगिरीमुळे भारतातील गिर्यारोहणाला प्रेरणा मिळाली.

पुरस्काराचे नियम

एका व्यक्तीला एकाच श्रेणीत दुसऱ्यांदा पुरस्कार मिळत नाही. मात्र वेगळ्या श्रेणीत तो मिळू शकतो.

काही खेळाडूंना दोन वेगळ्या वर्षी सन्मान मिळाला आहे. उदाहरणार्थ, जमीन साहसात आणि नंतर आयुष्यभराच्या योगदानासाठी.

पुरस्कार मरणोत्तरही दिला जाऊ शकतो. अशा वेळी कुटुंबातील व्यक्ती तो स्वीकारते.

पुरस्काराचा परिणाम

साहसी खेळांना मर्यादित प्रसिद्धी मिळते. हा पुरस्कार त्यांना राष्ट्रीय ओळख देतो.

पुरस्कारामुळे मोहिमांसाठी प्रायोजक आणि मदत मिळणे सोपे होते. तरुणांना साहसी खेळांकडे वळण्याची प्रेरणा मिळते.

संघटना आणि प्रशिक्षण संस्थांना अधिक खेळाडू मिळतात. त्यामुळे साहसी खेळांचा विस्तार होतो.

समारंभाचे स्वरूप

समारंभ राष्ट्रपती भवनात होतो. विजेत्यांना राष्ट्रपतींच्या हस्ते सन्मान मिळतो.

समारंभाला क्रीडा मंत्री आणि मंत्रालयाचे अधिकारी उपस्थित असतात. काही वेळा सोहळ्याचे थेट प्रक्षेपण होते.

विजेत्यांना प्रवास आणि निवासाची सुविधा दिली जाते. महिला आणि दिव्यांग विजेत्यांना एका साथीदाराचीही सोय मिळते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६