स्टीफन हॉकिंग

स्टीफन विल्यम हॉकिंग (८ जानेवारी १९४२ – १४ मार्च २०१८) हे ब्रिटनमधील सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रज्ञ व ब्रह्मांडशास्त्रज्ञ होते. कृष्णविवरांविषयीच्या संशोधनामुळे ते जगभर ओळखले जातात. १९७४ मध्ये त्यांनी कृष्णविवर पूर्णपणे काळे नसते, तर त्यातून किरणोत्सर्ग होतो, हे सिद्ध केले. या विकिरणाला आज हॉकिंग विकिरण असे म्हणतात. रॉजर पेनरोज यांच्यासोबत त्यांनी विश्वाच्या आरंभीच्या एकवचन बिंदूंविषयीची प्रमेये मांडली. १९८८ मध्ये प्रकाशित झालेल्या ए ब्रीफ हिस्टरी ऑफ टाइम या पुस्तकामुळे ते सामान्य वाचकांतही प्रसिद्ध झाले. वयाच्या २१ व्या वर्षी झालेल्या चेतापेशीय आजारानंतरही त्यांनी जवळपास पाच दशके संशोधन चालू ठेवले.

माहिती

हॉकिंग यांचा जन्म ऑक्सफर्ड येथे झाला, पण त्यांचे कुटुंब लंडनजवळ राहत होते. त्यांचे वडील वैद्यकीय संशोधक होते. शालेय शिक्षण सेंट ऑल्बन्स येथे झाल्यानंतर १९५९ मध्ये ते ऑक्सफर्ड विद्यापीठाच्या युनिव्हर्सिटी कॉलेजमध्ये भौतिकशास्त्राच्या अभ्यासासाठी दाखल झाले. तिथून त्यांनी प्रथम श्रेणीत पदवी मिळवली. १९६२ मध्ये ते केंब्रिज विद्यापीठात संशोधनासाठी गेले आणि डेनिस शियामा यांच्या मार्गदर्शनाखाली विस्तारत्या विश्वाच्या गुणधर्मांवर प्रबंध लिहिला.

१९६३ मध्ये, वयाच्या २१ व्या वर्षी, त्यांना स्नायु-पेशींवरील आजाराचे निदान झाले. या आजारामुळे स्नायू हळूहळू काम करेनासे होतात. डॉक्टरांनी काही वर्षांचीच आयुर्मर्यादा सांगितली होती, पण ती अंदाजपेक्षा बरीच मोठी ठरली. आजार पुढे सरकत गेल्याने ते चालण्यासाठी व नंतर बोलण्यासाठीही अपंग झाले. शरीराची गतिशीलता कमी होत असतानाही त्यांचे संशोधन कार्य सातत्याने चालू राहिले.

कृष्णविवर आणि विकिरण

पेनरोज यांच्यासोबतच्या कामातून हॉकिंग यांनी दाखवले की सामान्य सापेक्षतेच्या नियमांनुसार विश्वाचा आरंभ एका अतिशय दाट व गरम अवस्थेतून झाला असावा. पुढे त्यांचे लक्ष कृष्णविवरांकडे वळले. कृष्णविवराच्या सीमारेषेचे क्षेत्रफळ कधीही कमी होत नाही, हे त्यांनी सिद्ध केले. या निरीक्षणाची तुलना उष्णगतिशास्त्रातील एंट्रॉपीशी करता येते, हेही त्यांनी दाखवले.

१९७४ मध्ये त्यांनी क्वांटम सिद्धांत आणि गुरुत्वाकर्षण यांची सांगड घालून एक महत्त्वाचा निष्कर्ष मांडला. कृष्णविवराच्या सीमेजवळ क्वांटम परिणामांमुळे कण तयार होऊन बाहेर पडतात, त्यामुळे कृष्णविवराला एक तापमान असते व ते हळूहळू वाफ होत जाते. या शोधामुळे सैद्धांतिक भौतिकशास्त्राची दिशाच बदलली. सुरुवातीला या कल्पनेला विरोध झाला, पण पुढील काही वर्षांत ती मान्यता पावली. कृष्णविवरात पडलेली माहिती नष्ट होते की टिकून राहते, या प्रश्नावरून भौतिकशास्त्रज्ञांत आजही चर्चा सुरू आहे.

ब्रह्मांडशास्त्रातील योगदान

हॉकिंग यांनी विश्वाच्या उत्पत्तीपासूनच्या टप्प्यांचा अभ्यास क्वांटम सिद्धांताच्या आधारे करण्याचा प्रयत्न केला. १९८३ मध्ये जिम हार्टल यांच्यासोबत त्यांनी विश्वाच्या प्रारंभिक अवस्थेचे एक प्रारूप मांडले. त्यांच्या मते विश्वाला कोणतेही स्पष्ट आरंभबिंदू नसून ते स्वयंपूर्ण पद्धतीने आकार घेते. या विचारांवर बराच चर्चा-विवाद झाला आहे आणि तो आजही संपलेला नाही. १९७९ मध्ये ते केंब्रिजच्या लुकासियन गणित अध्यासनावर नियुक्त झाले; हे पद यापूर्वी आयझॅक न्यूटन यांच्याकडे होते. २००९ मध्ये ते या पदावरून निवृत्त झाले.

ए ब्रीफ हिस्टरी ऑफ टाइम

१९८५ मध्ये झालेल्या शस्त्रक्रियेनंतर हॉकिंग यांची बोलण्याची क्षमता पूर्णपणे गेली. त्यानंतर ते संगणकाच्या साहाय्याने संवाद साधू लागले. सुरुवातीला हाताने आणि नंतर गालाच्या एका स्नायूने ते स्क्रीनवरील अक्षरे निवडत असत. संगणकीय भाषण यंत्र त्या शब्दांचे रूपांतर आवाजात करत असे. याच पद्धतीने त्यांनी ए ब्रीफ हिस्टरी ऑफ टाइम हे पुस्तक पूर्ण केले. ते एप्रिल १९८८ मध्ये प्रकाशित झाले आणि लोकप्रियतेच्या यादीत तब्बल २३७ आठवडे राहिले. पुढे द युनिव्हर्स इन अ नटशेल आणि ए ब्रीफर हिस्टरी ऑफ टाइम ही पुस्तकेही प्रसिद्ध झाली.

वर्ष	घटना
१९४२	ऑक्सफर्डमध्ये जन्म
१९५९	ऑक्सफर्डमध्ये पदवीचा अभ्यास सुरू
१९६३	आजाराचे निदान
१९७४	हॉकिंग विकिरणावरील शोधपत्र
१९७९	लुकासियन अध्यासनावर नियुक्ती
१९८८	ए ब्रीफ हिस्टरी ऑफ टाइमचे प्रकाशन
२०१८	केंब्रिजमध्ये निधन

आजार व संवादसाधन

हॉकिंग यांचा आजार हळूहळू वाढणारा होता, त्यामुळे त्यांच्या संवादाची पद्धत काळानुसार बदलत गेली. सुरुवातीला ते अस्पष्ट बोलत, नंतर लिखाणाच्या साहाय्याने आणि शेवटी केवळ संगणकीय साधनांद्वारे विचार मांडत. ही प्रक्रिया संयमाची होती, तरी त्यांनी व्याख्याने, मुलाखती आणि पुस्तके यांच्याद्वारे विज्ञानाचा प्रसार सातत्याने केला. विज्ञानाच्या लोकप्रियीकरणातील त्यांचा वाटा स्वतंत्रपणे नोंदवला जातो.

वारसा

हॉकिंग यांचे निधन १४ मार्च २०१८ रोजी केंब्रिज येथे झाले. त्यांच्या अस्थी लंडनमधील वेस्टमिन्स्टर अ‍ॅबीमध्ये न्यूटन व डार्विन यांच्या समाधींजवळ ठेवण्यात आल्या. त्यांचे शेवटचे पुस्तक ब्रीफ आन्सर्स टू द बिग क्वेश्चन्स २०१८ मध्ये प्रकाशित झाले. त्यांनी ३९ विद्यार्थ्यांच्या पीएच.डी.चे मार्गदर्शन केले. कृष्णविवर संशोधनाच्या पुढील दिशा ठरवण्यात त्यांच्या कल्पनांचा मोठा वाटा आहे.

पुरस्कार, चर्चा व कुटुंब

हॉकिंग यांना १९७४ मध्ये रॉयल सोसायटीचे फेलोशिप मिळाले, तेव्हा ते फक्त ३२ वर्षांचे होते. १९७५ मध्ये त्यांना एडिंग्टन पदक, १९७६ मध्ये ह्यूज पदक आणि १९८८ मध्ये वुल्फ पुरस्कार मिळाला. २००६ मध्ये रॉयल सोसायटीचे सर्वोच्च सन्मान असलेले कोपली पदक त्यांना देण्यात आले. २००९ मध्ये अमेरिकेचे राष्ट्रपतीय स्वातंत्र्य पदकही त्यांना मिळाले. या सन्मानांबरोबरच विज्ञानाच्या लोकप्रियीकरणासाठी त्यांना अनेक पदके व पुरस्कार मिळाले आहेत.

हॉकिंग यांनी आपल्या सहकाऱ्यांसोबत अनेक वैज्ञानिक पैजा लावल्या, ज्या त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वैशिष्ट्य मानल्या जातात. १९७४ मध्ये किप थॉर्न यांच्यासोबत त्यांनी सिग्नस एक्स-१ हा स्रोत कृष्णविवर आहे की नाही, यावर पैज लावली. कृष्णविवरे अस्तित्वात नसतील अशी शक्यता लक्षात घेऊन त्यांनी ही पैज जाणीवपूर्वक स्वतःविरुद्ध लावली होती, असे ते सांगत. १९९० मध्ये त्यांनी ही पैज हरल्याचे मान्य केले. कृष्णविवरातील माहिती नष्ट होते, या त्यांच्या मतावरून लिओनार्ड सस्काइंड यांच्याशी दीर्घ चर्चा झाली.

१९६५ मध्ये हॉकिंग यांचा विवाह जेन वाइल्ड यांच्याशी झाला आणि त्यांना तीन मुले झाली. या जोडप्याचे १९९५ मध्ये विभक्त होणे झाले. त्याच वर्षी त्यांनी एलेन मेसन यांच्याशी विवाह केला, जो २००६ मध्ये मोडला. त्यांची कन्या लुसी हॉकिंग यांनी मुलांसाठी विज्ञानकथा पुस्तकांची मालिका लिहिली आहे.

हॉकिंग यांच्या कल्पनांवर आजही अनेक संशोधनपत्रे आधारित आहेत.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६