श्रीनिवास रामानुजन

श्रीनिवास रामानुजन (२२ डिसेंबर १८८७ – २६ एप्रिल १९२०) हे भारतीय गणितज्ञ होते. संख्या सिद्धांत, अनंत श्रेणी आणि अपूर्णांक यांवरील त्यांच्या कार्यामुळे ते जगभर ओळखले जातात. कोणत्याही विद्यापीठीन पदवीशिवाय त्यांनी हे संशोधन केले. १९१३ मध्ये त्यांनी इंग्लंडच्या गॉडफ्रे हार्डी यांना आपल्या निष्कर्षांची यादी पाठवली. त्या पत्रामुळे त्यांना केंब्रिजमध्ये संशोधनाची संधी मिळाली. १९१८ मध्ये ते रॉयल सोसायटीचे फेलो झाले. वयाच्या अवघ्या ३२ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या सन्मानार्थ भारतात २२ डिसेंबर हा राष्ट्रीय गणित दिन म्हणून पाळला जातो.

माहिती

रामानुजन यांचा जन्म तमिळनाडूतील इरोड येथे झाला. वयाच्या सुमारे एका वर्षी ते कुंभकोणम येथे आईकडे गेले आणि तेथेच त्यांचे बालपण गेले. त्यांचे वडील कापडाच्या दुकानात लिपिक होते. शाळेत ते सर्व विषयांत हुशार होते, पण गणिताकडे त्यांचा ओढा विशेष होता. १९०३ च्या सुमारास त्यांना जी. एस. कार यांचा गणितावरील ग्रंथ मिळाला. या ग्रंथातील सूत्रांच्या संक्षिप्त शैलीने त्यांच्या लिखाणाची पद्धतही घडवली.

१९०४ मध्ये त्यांना कुंभकोणमच्या सरकारी महाविद्यालयात शिष्यवृत्ती मिळाली. पुढील वर्षी गणिताव्यतिरिक्त विषयांकडे दुर्लक्ष झाल्याने शिष्यवृत्ती कायम राहिली नाही. १९०६ मध्ये त्यांनी मद्रासमधील पचैयप्पा महाविद्यालयात प्रवेश घेतला, पण परीक्षेत केवळ गणितातच यश मिळाले. पदवी मिळाली नाही, तरी त्यांचा स्वयंअभ्यास चालूच राहिला. १९०९ मध्ये त्यांचा विवाह झाला.

स्वयंअभ्यास

रामानुजन यांनी जवळपास सर्व गणित स्वतःच्या अभ्यासाने आत्मसात केले. १९११ मध्ये भारतीय गणित मंडळाच्या नियतकालिकात त्यांचा बर्नूली संख्यांवरील लेख प्रकाशित झाला. या लेखामुळे त्यांना मद्रास परिसरात ओळख मिळाली. १९१२ मध्ये त्यांनी मद्रास बंदर न्यासात लिपिकाची नोकरी सुरू केली. तेथील काही अधिकारी गणिताचे अभ्यासक होते आणि त्यांनी रामानुजन यांच्या कामाची दखल घेतली.

हार्डी यांना पत्र

इंग्लंडमधील गणितज्ञांना पत्रे लिहिण्याचा प्रयत्न त्यांनी आधीही केला होता, पण उत्तरे मिळाली नव्हती. १६ जानेवारी १९१३ रोजी त्यांनी हार्डी यांना पत्र लिहिले आणि सोबत आपल्या निष्कर्षांची मोठी यादी पाठवली. हार्डी यांनी ती तपासली आणि काही निष्कर्ष जुने असले, तरी काही नवे व महत्त्वाचे असल्याचे त्यांनी मान्य केले. ८ फेब्रुवारी १९१३ रोजी त्यांनी उत्तर दिले आणि पुरावे मागितले.

पुढील काही महिन्यांत पत्रव्यवहार वाढला. मद्रास विद्यापीठाने १९१३ मध्ये त्यांना शिष्यवृत्ती दिली. १७ मार्च १९१४ रोजी ते जहाजाने इंग्लंडला निघाले आणि १४ एप्रिल रोजी लंडनला पोहोचले. एप्रिलच्या अखेरीस ते ट्रिनिटी महाविद्यालयात राहू लागले.

केंब्रिज

केंब्रिजमध्ये हार्डी यांच्यासोबतच्या सहकार्यातून त्यांचे महत्त्वाचे काम घडले. पहिल्या महायुद्धामुळे अन्नपुरवठा व वातावरण यांचा त्यांच्या आरोग्यावर परिणाम झाला. १९१६ मध्ये त्यांनी संशोधनपर पदवी मिळवली; त्यांचा प्रबंध अत्यंत संयुक्त संख्यांवर होता. १९१८ मध्ये त्यांना केंब्रिज तत्त्वज्ञान संस्थेचे फेलोशिप मिळाले आणि काही दिवसांतच रॉयल सोसायटीच्या फेलोशिपची घोषणा झाली. त्या वर्षी ऑक्टोबरमध्ये ते ट्रिनिटी महाविद्यालयाचे फेलो झाले.

वर्ष	घटना
१८८७	इरोड येथे जन्म
१९११	पहिला संशोधन लेख प्रकाशित
१९१२	मद्रास बंदर न्यासात नोकरी
१९१३	हार्डी यांना पहिले पत्र
१९१४	केंब्रिजला आगमन
१९१८	रॉयल सोसायटीचे फेलो
१९२०	कुंभकोणम येथे निधन

संख्या सिद्धांत

रामानुजन यांचे मुख्य योगदान संख्यांच्या विभाजनांवर होते. एखाद्या संख्येला वेगवेगळ्या पद्धतींनी बेरजा करून किती प्रकारे मांडता येते, याचा अभ्यास त्यांनी केला. या विषयावर हार्डी यांच्यासोबत लिहिलेल्या सहसंशोधनात एक अंदाजसूत्र मांडले गेले, जे पुढे अधिक सिद्धतेने सिद्ध झाले. त्यांनी अनंत श्रेणी, अपूर्णांक आणि दीर्घवृत्तीय फलने यांवरही काम केले. त्यांच्या काही निष्कर्षांचे पुरावे त्यांच्या हयातीत मिळाले नाहीत; पुढील अनेक दशके गणितज्ञ त्यांच्या वह्यांतील निष्कर्ष सिद्ध करण्यात गुंतले होते.

आरोग्य व निधन

१९१७ मध्ये त्यांचे आरोग्य खालावले आणि त्यांना वारंवार रुग्णालयात राहावे लागले. २७ फेब्रुवारी १९१९ रोजी ते भारतात परतले. प्रकृती सुधारली नाही आणि २६ एप्रिल १९२० रोजी कुंभकोणम येथे त्यांचे निधन झाले.

गणितीय शैली व हार्डी यांचे मूल्यमापन

त्यांच्या नावाने अनेक गणिती संकल्पना ओळखल्या जातात. त्यांच्या वह्यांतील नोंदी आजही अभ्यासल्या जातात. २०१२ पासून भारत सरकारने त्यांचा जन्मदिवस राष्ट्रीय गणित दिन म्हणून घोषित केला. अनेक विद्यापीठांत त्यांच्या नावाने अध्यासने व संशोधन केंद्रे आहेत.

रामानुजन यांची गणिते लिहिण्याची पद्धत वेगळी होती. ते बहुतेक वेळा निष्कर्ष थेट मांडत आणि मधले पायऱ्यांचे स्पष्टीकरण देत नसत. हे त्यांच्या स्वयंअभ्यासातून आलेल्या शैलीचे लक्षण होते. हार्डी यांना अनेक निष्कर्ष पटकन समजले नाहीत, कारण त्यांची मांडणी प्रचलित पद्धतीपेक्षा वेगळी होती. तरीही त्या निष्कर्षांतील अचूकता आश्चर्यकारक होती.

हार्डी आणि रामानुजन यांनी पाच वर्षांहून अधिक काळ एकत्र काम केले. त्यांच्या संयुक्त लेखांमध्ये संख्यांच्या विभाजनांवरील अंदाजसूत्र महत्त्वाचे मानले जाते. हार्डी यांनी नंतर आपल्या लेखनात रामानुजन यांच्या प्रतिभेचे वर्णन केले आहे. या सहकार्याला गणिताच्या इतिहासातील सर्वांत उल्लेखनीय जोडीदारींपैकी एक मानले जाते.

रामानुजन यांच्या स्मरणार्थ भारतात अनेक उपक्रम झाले आहेत. १९६२ मध्ये त्यांच्या जन्माच्या ७५ व्या वर्षानिमित्त टपाल तिकीट काढण्यात आले. त्यांच्या कुंभकोणम येथील घर संग्रहालय म्हणून जतन केले आहे. अनेक देशांतील गणितज्ञ त्यांच्या वह्यांतील न सुटलेली सूत्रे आजही सोडवण्याचा प्रयत्न करत आहेत.

रामानुजन यांच्या कार्याचा परिणाम पुढील अनेक शाखांवर झाला. संख्यांच्या विभाजनांवरील त्यांचे सूत्र पुढे अधिक सिद्धतेने सिद्ध झाले आणि आजही संशोधनाचा विषय आहे. त्यांच्या काही कल्पना स्फटिक-संरचना व संगणकीय गणित यांसारख्या क्षेत्रांतही उपयुक्त ठरल्या. त्यांच्या वह्यांतील निष्कर्षांचा अभ्यास आजही चालू आहे.

त्यांचे बहुतेक काम शुद्ध गणितातील होते, पण त्याचा उपयोग पुढे भौतिकशास्त्रातही झाला. संख्यांच्या गुणधर्मांविषयीची त्यांची अंतर्दृष्टी अचूक ठरली. आज गणितज्ञ त्यांच्या निष्कर्षांना सिद्ध करण्याच्या प्रयत्नांतून नव्या पद्धती शोधत आहेत.

हार्डी यांनी आपल्या लेखनात स्वतःची तुलना रामानुजन यांच्याशी करताना ते प्रतिभेतून मागे असल्याचे मान्य केले आहे. त्यांच्या मते रामानुजन यांची निष्कर्षांपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता असामान्य होती. या मूल्यमापनामुळे रामानुजन यांच्या कार्याची दखल जागतिक स्तरावर वाढली.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६