शिवाजीराव पाटील निलंगेकर

शिवाजीराव पाटील निलंगेकर हे महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री होते आणि भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे नेते होते. मराठवाड्यातील लातूर जिल्ह्यातील निलंगा हे त्यांचे कार्यक्षेत्र होते. शिक्षणाच्या प्रसारासाठी त्यांनी अनेक संस्था उभारल्या. १९८६ ते १९८८ या काळात ते राज्याचे मुख्यमंत्री होते.

माहिती

तपशील	माहिती
पूर्ण नाव	शिवाजीराव पाटील निलंगेकर
जन्म	१९३१
जन्मस्थान	निलंगा, लातूर जिल्हा
राज्य	महाराष्ट्र
मुख्यमंत्रीपदाचा कार्यकाळ	३ जून १९८६ – ६ मार्च १९८८
पक्ष	भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
प्रमुख योगदान	लातूर परिसरातील शैक्षणिक संस्था आणि सिंचन
निधन	२०१५

कार्यकाळाची वर्षे आणि तारखा सुमारे दिली आहेत. जन्मवर्ष अभिलेखांनुसार सुमारे १९३१ आहे.

बालपण आणि शिक्षण

निलंगेकर यांचा जन्म १९३१ च्या सुमारास लातूर जिल्ह्यातील निलंगा येथे झाला. त्यांचे बालपण मराठवाड्यातील शेती आणि ग्रामीण समाजाच्या वातावरणात गेले.

शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी आपल्या परिसरात शाळा आणि महाविद्यालये सुरू करण्याचे काम हाती घेतले. शिक्षणाचा प्रसार हा त्यांच्या कारकिर्दीचा कायमचा विषय राहिला.

मराठवाड्यातील बहुतांश कुटुंबे शेतीवर अवलंबून होती आणि उच्च शिक्षणाच्या संधी मर्यादित होत्या. या पार्श्वभूमीवर त्यांनी शिक्षणाचा प्रसार हे आपल्या आयुष्याचे व्रत मानले असे सांगितले जाते.

शैक्षणिक कार्य

लातूर भागात उच्च शिक्षणाच्या संधी त्या काळात फारशा नव्हत्या. निलंगेकर यांनी आपल्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या शैक्षणिक संस्थांच्या माध्यमातून ही उणीव भरून काढण्याचा प्रयत्न केला.

या संस्थांमधून ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना शिक्षण घेता आले. शिक्षण, सहकार आणि सामाजिक काम या तिन्ही आघाड्यांवर त्यांची ओळख निर्माण झाली.

राजकीय कारकीर्द

निलंगा मतदारसंघातून ते काँग्रेसचे आमदार झाले. राज्याच्या मंत्रिमंडळात त्यांनी सहकार आणि कृषी यांसारख्या खात्यांची जबाबदारी सांभाळली.

१९८६ मध्ये ते महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री झाले. त्यांच्या कारकाळात राज्यातील काही भागांत दुष्काळाची स्थिती होती आणि सिंचनाचा प्रश्न तीव्र होता.

१९८८ मध्ये त्यांच्या कन्येच्या वैद्यकीय प्रवेशाशी संबंधित कागदपत्रांवरून वाद निर्माण झाला. या प्रकरणामुळे त्यांची प्रतिमा धोक्यात आली आणि त्यांनी मुख्यमंत्रिपदाचा राजीनामा दिला.

मुख्यमंत्रीपदाचा कारकाळ

त्यांचा कारकाळ अल्प होता, पण त्यात काही महत्त्वाचे निर्णय झाले. मराठवाड्यासारख्या कमी पावसाच्या भागात पाणी टिकवण्यासाठी आणि शेतीला आधार देण्यासाठी प्रयत्न झाले.

प्रशासनातील कामकाज सुलभ व्हावे यासाठी तसेच शैक्षणिक संस्थांना सरकारी आधार मिळावा यासाठी त्यांनी पुढाकार घेतला. कारकाळाच्या शेवटी आलेल्या वादामुळे मात्र त्यांचे सरकार अस्थिर झाले.

वारसा

निलंगेकर यांची ओळख प्रामुख्याने शिक्षणप्रसारक आणि ग्रामीण भागाचे नेते अशी राहिली. लातूर परिसरातील शैक्षणिक संस्था आजही त्यांच्या कामाची आठवण करून देतात.

मुख्यमंत्रिपदाच्या काळातील वादामुळे त्यांच्या कारकिर्दीचे मूल्यमापन अनेकदा त्याच संदर्भात केले जाते. स्थानिक पातळीवरील त्यांचे सामाजिक कार्य मात्र मोठ्या प्रमाणात मान्य केले जाते.

निलंगा भागातील शेतकरी आणि विद्यार्थी यांच्याशी त्यांचा जिव्हाळ्याचा संबंध होता. सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून त्यांनी ऊस उत्पादकांना आधार देण्याचा प्रयत्न केला. आजही त्यांच्या नावाने चालणाऱ्या शाळा आणि महाविद्यालयांमधून विद्यार्थी शिक्षण घेत आहेत.

शिक्षण क्षेत्रातील योगदानामुळे स्थानिक पातळीवर त्यांना आदराचे स्थान मिळाले होते. त्यांच्या कारकिर्दीचा अभ्यास करताना शैक्षणिक काम आणि राजकीय वाद अशा दोन्ही बाजू लक्षात घ्याव्या लागतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६