सरोजिनी नायडू

सरोजिनी नायडू या भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रमुख नेत्या आणि कवयित्री होत्या. त्यांचा जन्म १३ फेब्रुवारी १८७९ रोजी हैदराबाद येथे झाला. त्यांना भारताची कोकिळा असे संबोधले जात असे. १९२५ मध्ये त्या काँग्रेसच्या अध्यक्षा झाल्या. १९४७ मध्ये त्या संयुक्त प्रांताच्या गव्हर्नर झाल्या. २ मार्च १९४९ रोजी लखनौ येथे त्यांचे निधन झाले.

माहिती

काँग्रेसच्या अध्यक्षपदी निवडल्या जाणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय महिला होत्या. स्वतंत्र भारतात राज्याच्या गव्हर्नर होणाऱ्या त्या पहिल्या महिला होत्या.

त्यांची वक्तृत्वशैली प्रभावी होती. सभांमध्ये त्यांचे भाषण ऐकण्यासाठी मोठी गर्दी जमत असे.

सुरुवातीचे जीवन आणि शिक्षण

हैदराबाद येथे बंगाली कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील महाविद्यालयाचे प्राचार्य होते. आई कविता लिहित असे.

त्यांनी लहान वयातच कविता लिहायला सुरू केले. शालेय शिक्षणानंतर त्या उच्च शिक्षणासाठी इंग्लंडला गेल्या. तेथे किंग्स कॉलेज आणि गिर्टन कॉलेजमध्ये त्यांनी शिक्षण घेतले.

१८९८ मध्ये गोविंदराजुलू नायडू यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. या विवाहावर त्या काळात टीका झाली होती. त्यांना पाच अपत्ये झाली.

कवयित्री म्हणून ओळख

१९०५ मध्ये त्यांचा पहिला काव्यसंग्रह प्रकाशित झाला. द गोल्डन थ्रेशोल्ड हे त्याचे नाव होते. या संग्रहामुळे त्यांना साहित्य क्षेत्रात मान्यता मिळाली.

पुढे द बर्ड ऑफ टाइम आणि द ब्रोकन विंग हे संग्रह प्रकाशित झाले. इन द बझार्स ऑफ हैदराबाद ही त्यांची कविता विशेष गाजली.

त्यांच्या कवितांत प्रतिमा आणि लय यांचा सुंदर संगम आहे. गांधींनी त्यांना भारताची कोकिळा ही उपमा दिली, असे सांगितले जाते.

स्वातंत्र्यलढ्यात प्रवेश

१९१५ मध्ये त्या गांधींच्या संपर्कात आल्या. त्यानंतर त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय भाग घेतला. स्त्रियांच्या हक्कांसाठीही त्या आवाज उठवत.

१९१७ मध्ये महिलांच्या प्रश्नांवर त्यांनी अनेक सभा घेतल्या. स्त्री शिक्षण आणि मतदानाच्या हक्कासाठी त्यांनी काम केले.

१९२० च्या असहकार आंदोलनात त्यांनी भाग घेतला. १९२४ मध्ये त्या दक्षिण आफ्रिकेला गेल्या. तेथे भारतीय वंशाच्या लोकांच्या प्रश्नांवर त्यांनी काम केले.

काँग्रेस अध्यक्षपद

१९२५ मध्ये त्या काँग्रेसच्या अध्यक्षा झाल्या. कानपूर येथे झालेल्या अधिवेशनात त्यांची निवड झाली. या पदावर पोहोचणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय महिला होत्या.

१९३१ मध्ये त्या लंडन येथील गोलमेज परिषदेत सहभागी झाल्या. तेथे त्यांनी भारतीय महिलांच्या प्रतिनिधित्वाचा मुद्दा मांडला.

१९३२ मध्ये त्यांना अटक झाली आणि तुरुंगवास भोगावा लागला. अनेक वेळा त्या तुरुंगात गेल्या.

दांडी यात्रा आणि पुढील काळ

१९३० मध्ये दांडी यात्रेनंतर धारासन येथे सत्याग्रह झाला. या सत्याग्रहाचे नेतृत्व सरोजिनी नायडू यांनी केले. पोलिसांनी केलेल्या कारवाईत अनेकजण जखमी झाले.

१९४२ च्या चलेजाव आंदोलनातही त्या सहभागी झाल्या. त्यांना अटक करण्यात आली आणि बरीच वर्षे त्या कारागृहात राहिल्या.

गव्हर्नरपद

१९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यावर त्यांना संयुक्त प्रांताच्या गव्हर्नरपदी नियुक्त करण्यात आले. स्वतंत्र भारतातील त्या पहिल्या महिला गव्हर्नर होत्या. १९४९ पर्यंत त्या या पदावर राहिल्या.

गव्हर्नर म्हणून त्यांनी शांतता आणि सलोखा टिकवण्यावर भर दिला. फाळणीनंतरच्या तणावाच्या काळात हे महत्त्वाचे होते.

वारसा

२ मार्च १९४९ रोजी लखनौ येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या स्मरणार्थ अनेक शाळा आणि महाविद्यालये उभारली गेली.

१९५९ मध्ये संसदेच्या मध्यवर्ती सभागृहात त्यांचे व्यक्तिचित्र अनावरण करण्यात आले. स्त्रियांच्या सहभागाचे त्या प्रतीक मानल्या जातात.

स्त्रियांच्या हक्कांसाठी कार्य

सरोजिनी नायडू यांनी स्त्रियांच्या सहभागावर सातत्याने भर दिला. त्यांच्या मते स्वातंत्र्यलढ्यात स्त्रियांशिवाय यश मिळणे शक्य नव्हते. अनेक सभांत त्यांनी हा मुद्दा मांडला. महिलांना संघटित करण्यासाठी त्यांनी दौरे केले.

त्यांची भाषणे स्पष्ट आणि प्रभावी होती. त्या कधी कधी कवितेच्या ओळींनी भाषण सुरू करत असत. यामुळे श्रोत्यांचे लक्ष टिकून राहत असे. अनेक तरुण त्यांच्याकडून प्रेरणा घेत.

१९३० च्या दांडी यात्रेनंतर धारासन येथे सत्याग्रह झाला. या सत्याग्रहाचे नेतृत्व त्यांनी केले. पोलिसांनी केलेल्या कारवाईत अनेकजण जखमी झाले. या घटनेमुळे त्यांची प्रतिमा अधिक उंचावली.

१९३१ च्या गोलमेज परिषदेत त्यांनी भारतीय महिलांचे प्रतिनिधित्व केले. तेथे त्यांनी मतदानाच्या हक्काचा मुद्दा मांडला. ब्रिटिश अधिकाऱ्यांशी त्यांनी थेट चर्चा केली. या चर्चांवर वृत्तपत्रांतून प्रतिक्रिया उमटल्या.

अखेरची वर्षे

१९४२ च्या चलेजाव आंदोलनात सहभागी झाल्याबद्दल त्यांना अटक झाली. काही वर्षे त्या कारागृहात होत्या. तुरुंगातही त्यांनी लेखन आणि वाचन चालू ठेवले.

स्वतंत्र भारतात गव्हर्नर म्हणून त्यांनी शांतता टिकवण्यावर भर दिला. फाळणीनंतरच्या तणावाच्या काळात हे महत्त्वाचे होते. सांप्रदायिक सलोख्यासाठी त्यांनी आवाहन केले.

१९५९ मध्ये संसदेच्या मध्यवर्ती सभागृहात त्यांचे व्यक्तिचित्र अनावरण करण्यात आले. त्या काळातील नेत्यांनी त्यांच्या योगदानाचा गौरव केला. आजही त्यांच्या कविता वाचल्या जातात.

त्यांच्या कवितांचे अनेक भाषांत अभ्यास झाले आहेत. विद्यार्थ्यांसाठी त्यांच्या निवडक कवितांचे संग्रह उपलब्ध आहेत.

काव्य आणि भाषा

त्यांच्या कवितांचा विषय प्रेम, निसर्ग आणि देशभक्ती असा होता. काही कवितांत भारतीय जीवनाची रंगत दिसते. इन द बझार्स ऑफ हैदराबाद ही कविता याचे उत्तम उदाहरण मानली जाते. ती आजही अभ्यासक्रमांत समाविष्ट आहे.

त्यांनी इंग्रजीत लिहिले, पण भारतीय विषय सोडले नाहीत. भारतीय संस्कृतीचे चित्रण त्यांच्या कवितांत सातत्याने आढळते. यामुळे भारतीय आणि पाश्चात्त्य अशा दोन्ही वाचकांशी त्यांचा संवाद झाला.

संदर्भ

1. उत्तर प्रदेश राज्यपाल कार्यालय — सरोजिनी नायडू
2. Britannica — Sarojini Naidu
3. आझादी का अमृत महोत्सव — संस्कृती मंत्रालय
4. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
5. साहित्य अकादमी

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६