एस. राधाकृष्णन

सर्वपल्ली राधाकृष्णन हे भारताचे दुसरे राष्ट्रपती आणि जगप्रसिद्ध तत्त्वज्ञ होते. त्यांचा जन्म ५ सप्टेंबर १८८८ रोजी तामिळनाडूतील तिरुत्तणी येथे झाला. ते अनेक विद्यापीठांत प्राध्यापक होते. १९५२ ते १९६२ या काळात ते उपराष्ट्रपती होते. १७ एप्रिल १९७५ रोजी त्यांचे निधन झाले.

माहिती

त्यांचा जन्मदिवस भारतात दरवर्षी शिक्षक दिन म्हणून साजरा होतो. ही परंपरा त्यांच्या स्वतःच्या सूचनेतून सुरू झाली, असे सांगितले जाते.

भारतीय तत्त्वज्ञानाची ओळख पाश्चात्त्य जगाला करून देण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता. त्यांची पुस्तके अनेक भाषांत अनुवादित झाली.

सुरुवातीचे जीवन आणि शिक्षण

तामिळनाडूतील तिरुत्तणी येथे त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे कुटुंब साधारण परिस्थितीचे होते. शालेय शिक्षणानंतर ते वेल्लोर येथे महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी गेले.

त्यांनी तत्त्वज्ञान विषयात पदव्युत्तर पदवी घेतली. त्यांच्या अभ्यासाची खोली लहानपणापासूनच ओळखली जात असे.

शिवकामू यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. त्यांना पाच कन्या आणि एक पुत्र होता.

अध्यापन कार्य

१९०९ मध्ये त्यांनी मद्रास प्रेसिडेन्सी कॉलेजमध्ये अध्यापन सुरू केले. पुढे ते म्हैसूर विद्यापीठात प्राध्यापक झाले.

१९२१ ते १९३९ या काळात ते कलकत्ता विद्यापीठात तत्त्वज्ञानाचे प्राध्यापक होते. या काळात त्यांनी आपली प्रमुख पुस्तके लिहिली.

१९३१ ते १९३६ पर्यंत ते आंध्र विद्यापीठाचे कुलगुरू होते. १९३९ ते १९४८ या काळात ते काशी हिंदू विद्यापीठाचे कुलगुरू होते.

१९३६ मध्ये त्यांना ऑक्सफर्ड विद्यापीठात पूर्व धर्म व नीतिशास्त्राची विशेष प्राध्यापकपदी नियुक्ती मिळाली. हे पद त्यांनी १९५२ पर्यंत सांभाळले.

लेखन

त्यांनी तत्त्वज्ञानावर अनेक ग्रंथ लिहिले. इंडियन फिलॉसॉफी हा ग्रंथ भारतीय विचारपरंपरेचा आढावा घेतो.

द हिंदू व्ह्यू ऑफ लाइफ हे पुस्तक सोप्या भाषेत हिंदू विचारसरणी समजावून सांगते. ॲन आयडियालिस्ट व्ह्यू ऑफ लाइफ हे पुस्तकही चर्चेत राहिले.

त्यांनी भगवद्गीता आणि उपनिषदांवर टीका लिहिली. या लेखनातून भारतीय तत्त्वज्ञानाचा सुबोध परिचय मिळतो.

राजनय आणि उपराष्ट्रपतीपद

१९४८ मध्ये ते युनेस्कोच्या कार्यकारी मंडळाचे अध्यक्ष होते. शिक्षण आणि संस्कृतीच्या आंतरराष्ट्रीय सहकार्यात त्यांचा वाटा होता.

१९४९ ते १९५२ या काळात ते सोव्हिएत संघात भारताचे राजदूत होते. या काळात दोन्ही देशांतील संबंध सुधारण्यास मदत झाली.

१३ मे १९५२ रोजी ते भारताचे पहिले उपराष्ट्रपती झाले. दोन कार्यकाळ त्यांनी हे पद भूषवले.

राष्ट्रपतीपद

१३ मे १९६२ रोजी ते भारताचे दुसरे राष्ट्रपती झाले. १९६७ पर्यंत ते या पदावर राहिले.

राष्ट्रपती म्हणून त्यांनी शिक्षणाच्या प्रसारावर भर दिला. विद्यार्थ्यांशी संवाद साधण्यास ते विशेष महत्त्व देत.

या काळात १९६२ चे चीनबरोबरचे युद्ध आणि १९६५ चे पाकिस्तानबरोबरचे युद्ध झाले. अशा काळात संविधानाच्या चौकटीत राहून त्यांनी जबाबदारी पार पाडली.

शिक्षक दिन आणि वारसा

राष्ट्रपती झाल्यावर काही माजी विद्यार्थ्यांनी त्यांचा जन्मदिवस साजरा करण्याची इच्छा व्यक्त केली. त्यांनी त्याऐवजी देशभरातील शिक्षकांचा गौरव करण्याची विनंती केली.

त्यानंतर ५ सप्टेंबर हा दिवस शिक्षक दिन म्हणून साजरा होऊ लागला. ही परंपरा आजही सुरू आहे.

१९५४ मध्ये त्यांना भारतरत्न देण्यात आले. १९६३ मध्ये ब्रिटनने त्यांना ऑर्डर ऑफ मेरिट हा सन्मान दिला. १९७५ मध्ये त्यांना टेम्पलटन पुरस्कार मिळाला.

त्यांनी अनेक विद्यापीठांची मानद पदवी स्वीकारली. त्यांच्या नावाने अनेक शैक्षणिक संस्था आणि पुरस्कार आहेत.

तत्त्वज्ञानावरील कार्य

राधाकृष्णन यांनी भारतीय तत्त्वज्ञानाचा परिचय पाश्चात्त्य विद्वानांना करून दिला. त्यांच्या लेखनात उपनिषदे, वेदांत आणि भगवद्गीता यांचा समावेश होतो. त्यांनी भाष्य आणि अनुवाद अशा दोन्ही मार्गांनी हे काम केले.

त्यांचा दृष्टिकोन तत्त्वज्ञान आणि धर्म यांना जोडणारा होता. त्यांच्या मते अनुभव हा तत्त्वज्ञानाचा आधार असावा. केवळ श्रद्धेवर आधारित विचार त्यांनी पुरेसा मानला नाही.

इंडियन फिलॉसॉफी या ग्रंथात त्यांनी अनेक शतकांच्या विचारपरंपरेचा आढावा घेतला. हा ग्रंथ दोन खंडांत प्रकाशित झाला. अनेक विद्यापीठांत तो अभ्यासक्रमात समाविष्ट आहे.

त्यांनी पाश्चात्त्य तत्त्वज्ञानाचाही सखोल अभ्यास केला. भारतीय आणि पाश्चात्त्य विचारांची तुलना करणारे त्यांचे लेखन चर्चेत राहिले.

त्यांनी शिक्षणात तत्त्वज्ञानाचा समावेश आवश्यक मानला. विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेसाठी नाही, तर विचार करण्यासाठी शिकावे, असे ते म्हणत.

सन्मान आणि स्मरण

१९५४ मध्ये त्यांना भारतरत्न देण्यात आले. त्या वर्षी हा सन्मान मिळालेल्यांत ते एक होते. या सन्मानासह अनेक विद्यापीठांनी त्यांना मानद पदव्या दिल्या.

१९६३ मध्ये ब्रिटनने त्यांना ऑर्डर ऑफ मेरिट दिला. हा सन्मान मिळवणारे ते काही भारतीयांपैकी एक होते.

१९७५ मध्ये त्यांना टेम्पलटन पुरस्कार मिळाला. हा पुरस्कार धार्मिक विचारांच्या अभ्यासासाठी दिला जातो. त्यांनी पुरस्काराची रक्कम ऑक्सफर्ड विद्यापीठाला दान केली, असे नोंदवले जाते.

त्यांच्या नावाने अनेक शैक्षणिक संस्था आणि पुरस्कार आहेत. शिक्षकांसाठी दिला जाणारा एक राष्ट्रीय पुरस्कारही त्यांच्या नावाने ओळखला जातो.

५ सप्टेंबर हा त्यांचा जन्मदिवस देशभर शाळांमध्ये शिक्षक दिन म्हणून साजरा होतो. या दिवशी शिक्षकांचा गौरव करण्याची परंपरा आहे.

त्यांचे निधन १७ एप्रिल १९७५ रोजी चेन्नई येथे झाले. त्यांच्या स्मरणार्थ अनेक व्याख्यानमाला दरवर्षी होतात.

त्यांची भाषणे आणि लेख संग्रहित स्वरूपात प्रकाशित झाले आहेत.

त्यांच्या कार्याचा अभ्यास आजही विद्यापीठांत केला जातो.

संदर्भ

1. राष्ट्रपती भवन — डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन
2. उपराष्ट्रपती कार्यालय — राधाकृष्णन
3. Britannica — Sarvepalli Radhakrishnan
4. भारत सरकार — भारतरत्न
5. युनेस्को

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६