रेडक्रॉस

रेडक्रॉस ही जगातील सर्वात मोठ्या मानवतावादी चळवळींपैकी एक आहे. तिची सुरुवात १८५९ मध्ये इटलीतील सोल्फेरिनो येथील युद्धातून झाली. स्वित्झर्लंडचे नागरिक हेन्री दुनांत यांनी त्या युद्धातील जखमींची दुर्दशा प्रत्यक्ष पाहिली. १८६२ मध्ये त्यांनी सोल्फेरिनोची आठवण नावाचे पुस्तक प्रकाशित केले आणि त्यात दोन प्रस्ताव मांडले. युद्धकाळात जखमींची काळजी घेण्यासाठी प्रत्येक देशात स्वयंसेवक गट उभारावेत, आणि जखमी व वैद्यकीय कर्मचाऱ्यांच्या संरक्षणासाठी आंतरराष्ट्रीय करार व्हावा. १८६३ मध्ये जिनेव्हामध्ये पाच सदस्यांची समिती स्थापन झाली आणि तीच पुढे आंतरराष्ट्रीय रेडक्रॉस समिती बनली. १८६४ मध्ये पहिला जिनेव्हा करार स्वीकारला गेला. आज या चळवळीत सुमारे १९० देशांतील राष्ट्रीय संस्था सहभागी आहेत.

माहिती

रेडक्रॉस ही एकच संस्था नाही. ती तीन भागांची चळवळ आहे. पहिला भाग म्हणजे आंतरराष्ट्रीय रेडक्रॉस समिती, जी स्वित्झर्लंडच्या जिनेव्हा येथे कार्यरत आहे. दुसरा भाग म्हणजे आंतरराष्ट्रीय रेडक्रॉस व रेड क्रेसेंट महासंघ, जो राष्ट्रीय संस्थांना एकत्र आणतो. तिसरा भाग म्हणजे प्रत्येक देशातील राष्ट्रीय संस्था.

आंतरराष्ट्रीय समितीचे सदस्य सर्व स्वित्झर्लंडचे नागरिक असतात. ही अट संस्थेच्या तटस्थतेची हमी मानली जाते. समितीला सशस्त्र संघर्षाच्या काळात विशेष जबाबदाऱ्या दिल्या आहेत. जखमींचे संरक्षण, युद्धबंदींची भेट, कुटुंबांचे पुनर्मिलन आणि मानवतावादी कायद्याच्या अंमलबजावणीवर देखरेख ही त्यांपैकी काही आहेत.

जिनेव्हा करार

जिनेव्हा करार हा आंतरराष्ट्रीय मानवतावादी कायद्याचा पाया आहे. १८६४ मध्ये पहिला करार झाला. तो १९०६, १९२९ आणि १९४९ मध्ये सुधारित झाला. १९४९ मध्ये चार स्वतंत्र करार स्वीकारले गेले. या करारांत युद्धभूमीतील जखमी सैनिक, सागरी युद्धातील बाधित, युद्धबंदी आणि संघर्षग्रस्त नागरिक यांच्या संरक्षणाच्या तरतुदी आहेत.

१९७७ मध्ये दोन अतिरिक्त परिशिष्टे स्वीकारली गेली. यात आंतरराष्ट्रीय संघर्षाबरोबरच देशांतर्गत संघर्षांचाही समावेश करण्यात आला. या करारांना जगातील बहुतांश देशांची मान्यता आहे. करारांची अंमलबजावणी करणे हे प्रामुख्याने देशांचे कर्तव्य असते, पण देखरेखीची जबाबदारी समितीकडे असते.

चिन्हे

पांढऱ्या पार्श्वभूमीवर लाल क्रॉस हे पहिले अधिकृत चिन्ह होते. ते स्वित्झर्लंडच्या ध्वजाच्या रंगांची अदलाबदल करून तयार केले गेले. १९२९ मध्ये लाल चंद्रकोर आणि लाल सिंह व सूर्य ही चिन्हेही मान्य करण्यात आली. १९८० नंतर लाल सिंह व सूर्य चिन्हाचा वापर बंद झाला.

२००५ मध्ये तिसरे अतिरिक्त परिशिष्ट स्वीकारले गेले आणि लाल स्फटिक हे नवे चिन्ह अस्तित्वात आले. कोणतेही धार्मिक किंवा सांस्कृतिक अर्थ नसलेले हे चिन्ह असलेल्या देशांसाठी हा पर्याय उपयुक्त ठरला. हे परिशिष्ट १४ जानेवारी २००७ रोजी अमलात आले. या तीनही चिन्हांना जिनेव्हा करारांत समान दर्जा आहे.

सोल्फेरिनो ते जिनेव्हा

२४ जून १८५९ रोजी इटलीच्या एकीकरणाच्या युद्धात सोल्फेरिनो येथे मोठी लढाई झाली. त्यात सुमारे चाळीस हजार सैनिक जखमी किंवा ठार झाले. हेन्री दुनांत व्यवसायाने प्रवासी होते आणि त्या भागातून जात असताना ते साक्षीदार झाले. स्थानिक रहिवाशांसह त्यांनी जखमींना मदत करण्याचे आवाहन केले.

जिनेव्हामध्ये परतल्यानंतर त्यांनी आपली कल्पना पुस्तकरूपाने मांडली. ९ फेब्रुवारी १८६३ रोजी जिनेव्हा सार्वजनिक हित संस्थेने पाच सदस्यांची समिती नेमली. या समितीत जनरल गिल्यूम-हेन्री दुफूर, गुस्ताव मॉयनिए, हेन्री दुनांत, थियोदोर मोनोआर आणि लुई अपिया होते. २६ ऑक्टोबर १८६३ रोजी जिनेव्हामध्ये आंतरराष्ट्रीय परिषद भरली. तिला चौदा सरकारांचे प्रतिनिधी उपस्थित होते. त्या परिषदेत पांढऱ्या पार्श्वभूमीवर लाल क्रॉस हे एकच चिन्ह स्वीकारण्यात आले. १८७५ मध्ये समितीने आंतरराष्ट्रीय रेडक्रॉस समिती हे नाव धारण केले.

तत्त्वे

चळवळ सात मूलभूत तत्त्वांवर चालते. मानवता, नि:पक्षपात, तटस्थता, स्वातंत्र्य, स्वयंसेवा, एकता आणि सार्वत्रिकता ही ती तत्त्वे आहेत. मानवतेचे तत्त्व म्हणजे मानवी दु:ख कमी करणे. नि:पक्षपात म्हणजे राष्ट्रीयत्व, वंश, धर्म किंवा राजकीय मत यांवरून भेदभाव न करणे.

तटस्थतेचा अर्थ संघर्षात कोणत्याही बाजूची भूमिका न घेणे. स्वातंत्र्य म्हणजे चळवळीवर कोणत्याही सरकारचे नियंत्रण नसणे. स्वयंसेवा म्हणजे मदत स्वेच्छेने आणि विनामूल्य करणे. एकता म्हणजे एका देशात एकच राष्ट्रीय संस्था असणे. सार्वत्रिकता म्हणजे सर्व देशांना समान अधिकार असणे.

कार्यक्षेत्र

आंतरराष्ट्रीय समितीचे कार्य सशस्त्र संघर्ष आणि इतर हिंसाचाराच्या परिस्थितीपुरते मर्यादित आहे. राष्ट्रीय संस्था मात्र आपापल्या देशांत आरोग्य सेवा, रक्तपेढी, आपत्ती मदत आणि प्रथमोपचार प्रशिक्षण यांसारखे काम करतात. महासंघ या सर्व संस्थांना समन्वय पुरवतो.

युद्धबंदींच्या छावण्यांना भेटी देणे आणि त्यांच्या स्थितीचा अहवाल देणे हे समितीचे विशेष कार्य आहे. कुटुंबांतील विभक्त सदस्यांचे पुनर्मिलन घडवून आणण्यासाठी स्वतंत्र यंत्रणाही कार्यरत आहे.

भारतातील रेडक्रॉस

भारतातील राष्ट्रीय संस्थेची स्थापना १९२० मध्ये झाली. तिचे मुख्यालय नवी दिल्लीत आहे. देशभरात शाखा आणि उपशाखांचे जाळे पसरलेले आहे. आपत्तीच्या वेळी मदत, रक्तपेढी, प्रथमोपचार प्रशिक्षण आणि आरोग्य जनजागृती ही तिची मुख्य कामे आहेत.

१९७१ च्या युद्धानंतर युद्धबंदींच्या देवाणघेवाणीत रेडक्रॉसची भूमिका महत्त्वाची होती. नैसर्गिक आपत्तींच्या काळातही संस्था मदतीचे काम करते. सशस्त्र दलांच्या वैद्यकीय सेवांना कायदेशीर संरक्षण देण्यासाठी भारताने जिनेव्हा करारांना मान्यता दिली आहे.

टीका आणि आव्हाने

चळवळीच्या तटस्थतेवर काही वेळा प्रश्न उपस्थित होतात. संघर्षग्रस्त भागात मदत पोहोचवताना स्थानिक सत्ताधाऱ्यांशी संवाद अटळ असतो, त्यामुळे पक्षपाताची शक्यता नाकारता येत नाही, असे समीक्षक म्हणतात. मदतीच्या वितरणात पारदर्शकता कमी असल्याचीही टीका होते.

आधुनिक संघर्षांचे स्वरूप बदलले आहे. बहुतांश संघर्ष आता देशांतर्गत असून त्यात सशस्त्र गट सहभागी असतात. अशा परिस्थितीत मानवतावादी कायद्याची अंमलबजावणी कठीण होते. तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्याने सायबर हल्ले आणि स्थानमाहितीचा गैरवापर ही नवी आव्हाने उभी राहिली आहेत.

चळवळीसमोर हवामान बदलाची नवी आव्हाने उभी आहेत. दुष्काळ, पूर आणि उष्णतेच्या लाटा यांमुळे विस्थापन वाढत आहे. अशा परिस्थितीत मदत पोहोचवण्यासाठी नवे उपाय शोधले जात आहेत. डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर करून कुटुंबांचे पुनर्मिलन वेगाने होत आहे. मात्र त्याच तंत्रज्ञानामुळे वैयक्तिक माहितीच्या सुरक्षेचा प्रश्नही निर्माण होतो. स्थानिक समुदायांना प्रशिक्षण देऊन त्यांची स्वतःची क्षमता वाढवण्यावर भर दिला जात आहे. स्वयंसेवकांची संख्या वाढवणे आणि त्यांना सुरक्षिततेचे प्रशिक्षण देणे हेही प्राधान्य ठरले आहे. स्थानिक संस्थांचे सक्षमीकरण हे दीर्घकालीन उद्दिष्ट आहे.

संदर्भ

1. आंतरराष्ट्रीय रेडक्रॉस समिती — अधिकृत संकेतस्थळ
2. चिन्हांचा इतिहास
3. जिनेव्हा करार
4. आंतरराष्ट्रीय रेडक्रॉस व रेड क्रेसेंट महासंघ
5. ब्रिटानिका — रेडक्रॉस

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६