प्रबळगड किल्ला

प्रबळगड किल्ला रायगड जिल्ह्यातील पनवेल तालुक्यात आहे. तो मुरंजन या जुन्या नावानेही ओळखला जातो. किल्ला माथेरान आणि पनवेल यांच्यामध्ये वसलेला आहे. समुद्रसपाटीपासून किल्ल्याची उंची सुमारे ७०० मीटर आहे. पनवेलपासून सुमारे २० किलोमीटर अंतरावर हा परिसर आहे. पायथ्याचे गाव ठाकुरवाडी किंवा प्रबलमाची आहे. किल्ल्याच्या उत्तरेस कलावंतीन दुर्ग हे उंच शिखर आहे.

माहिती

किल्ल्याचा परिसर सपाट पठारासारखा आहे. म्हणून त्याला पठारी किल्ला मानले जाते. पठारावर दाट वनस्पती आणि जुन्या इमारतींचे अवशेष आहेत.

नावाबद्दल

किल्ल्याचे मूळ नाव मुरंजन होते. तो मोगलांच्या ताब्यात असताना हे नाव वापरले जात होते. १६५७ मध्ये शिवाजी महाराजांनी तो जिंकल्यावर त्याचे नाव प्रबळगड ठेवले.

प्रबळ म्हणजे बलवान आणि गड म्हणजे किल्ला. काही नोंदींमध्ये तो प्रधानगड असाही उल्लेख आढळतो. आजही स्थानिक लोक मुरंजन हे नाव वापरतात.

इतिहास

किल्ल्याचे बांधकाम बहमनी सल्तनतीच्या काळात झाले. पनवेल आणि कल्याण या किल्ल्यांवर देखरेख ठेवण्यासाठी तो उभारला गेला. सुमारे १४५८ मध्ये मलिक अहमद यांनी तो ताब्यात घेतला.

बहमनी सल्तनतीच्या विघटनानंतर किल्ला अहमदनगरच्या निजामशाहीकडे गेला. निजामशाही संपत असताना शहाजीराजे यांनी काही काळ येथे वास्तव्य केले. त्यावेळी जिजाबाई आणि बाळ शिवाजी त्यांच्यासोबत होते.

पुढे महुलीच्या करारानंतर उत्तर कोकणासह किल्ला मोगलांना देण्यात आला. मोगलांनी तो बिजापूरच्या आदिलशहाकडे सोपवला. त्यामुळे किल्ल्याचे नियंत्रण अनेक हातांतून गेले.

१६५७ मध्ये शिवाजी महाराजांनी कल्याण-भिवंडी परिसर जिंकताना हा किल्ला ताब्यात घेतला. त्यावेळी किल्ल्याचा कारभार केसरसिंग नावाच्या मोगल सरदाराकडे होता. त्याने तीव्र प्रतिकार केला.

ऑक्टोबर १६५७ मध्ये झालेल्या लढ्यात केसरसिंग मारला गेला. त्यानंतर किल्ल्यातील महिलांनी जौहर केल्याचे सांगितले जाते. महाराजांनी केसरसिंग यांच्या आईला आणि नातवाला सुरक्षित जाण्याची परवानगी दिली.

या विजयानंतर किल्ल्याचे नाव प्रबळगड ठेवण्यात आले. पुढील काळात तो मराठ्यांच्याच ताब्यात राहिला. १८१८ मध्ये किल्ला ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला.

बांधणी व रचना

किल्ल्याची तटबंदी दगडी बांधणीची आहे. बहुतेक भाग भग्नावस्थेत असला तरी आराखडा ओळखता येतो. तटबंदीवर काही बुरुजही दिसतात.

किल्ल्यावर जाण्यासाठी पठाराच्या कडेने मार्ग जातो. मार्गावर दगडी पायऱ्यांचे अवशेष आहेत. शेवटचा भाग उभा असल्याने पक्की पकड आवश्यक आहे.

किल्ल्यावर जुन्या इमारतींचे पायथे आहेत. पाण्याच्या टाक्याही येथे आहेत. पावसाळ्यात या टाक्या भरतात.

पठारावर दाट झाडी आहे. त्यामुळे काही रचना झाकल्या गेल्या आहेत. पावसाळ्यात वनस्पतींची वाढ मोठी असते.

तटबंदी व पठार

किल्ल्याचा वरचा भाग सपाट पठारासारखा आहे. त्यामुळे तो पठारी किल्ला मानला जातो. पठाराचा विस्तार मोठा असून त्यावर दाट झाडी आहे.

तटबंदी पठाराच्या कडेने बांधलेली आहे. ती बहुतेक ठिकाणी भग्नावस्थेत आहे. काही भागात दगडी रचना अजूनही दिसते.

तटबंदीवर काही बुरुज आहेत. ते ठराविक अंतरावर बांधलेले आहेत. बुरुजांवरून खालच्या दऱ्यांवर देखरेख ठेवता येते.

पठारावर जुन्या इमारतींचे पायथे आहेत. त्यात निवासस्थाने आणि कोठारांचा समावेश असावा. तटबंदीजवळ पाण्याची टाकी आहे.

कलावंतीन दुर्ग

कलावंतीन दुर्ग हे प्रबळगडच्या उत्तरेस असलेले उंच शिखर आहे. तिथे जाण्यासाठी खडकात कोरलेल्या पायऱ्या आहेत. या पायऱ्या अत्यंत उभ्या असल्याने तेथे विशेष काळजी लागते.

पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना खोल दऱ्या आहेत. त्यामुळे तेथे जाणे धोकादायक मानले जाते. पावसाळ्यात आणि गर्दीच्या वेळी तिथे जाणे टाळावे.

चढाईचा मार्ग

ठाकुरवाडी गावातून चढाई सुरू होते. सुरुवातीचा भाग जंगलातून जातो. चढाई सुमारे तीन तासांत पूर्ण होते.

प्रबलमाची येथे मुक्कामाची सोय आहे. गावात खाद्यालये आणि निवासस्थाने उपलब्ध आहेत. रात्रीच्या मुक्कामासाठी हे ठिकाण लोकप्रिय आहे.

किल्ल्यावरून माथेरान आणि पनवेलचा परिसर दिसतो. पश्चिमेस सह्याद्रीच्या रांगा दिसतात. स्पष्ट हवामानात दूरचे किल्लेही दिसतात.

कसे पोहोचायचे

पनवेलपासून रस्त्याने ठाकुरवाडी गाठता येते. अंतर सुमारे २० किलोमीटर आहे. पनवेल स्थानकावरून सामायिक वाहने मिळतात.

मुंबईहून पनवेलपर्यंत उपनगरीय रेल्वेने जाता येते. जवळचे विमानतळ मुंबई आहे. पुण्याहून रस्त्याने प्रवास सुमारे दोन तासांचा आहे.

जवळपासची स्थळे

माथेरान हे थंड हवेचे ठिकाण जवळ आहे. तिथे पोहोचण्यासाठी टॉय ट्रेन उपलब्ध आहे. इर्शाळगड किल्ला प्रबळगडचा जुळा किल्ला मानला जातो.

पनवेल परिसरात कर्नाळा पक्षी अभयारण्य आहे. कर्नाळा किल्लाही पाहण्यासारखा आहे.

परिसर व जीवसृष्टी

किल्ल्याच्या परिसरात दाट वनस्पती आहे. झाडांवर आणि गवतात कीटकांची संख्या वाढते.

परिसरात माकडे आणि पक्षी मोठ्या प्रमाणात आढळतात. काही ठिकाणी सरपटणारे प्राणीही दिसतात. त्यामुळे झाडीत काळजीपूर्वक चालावे.

उल्हास नदी किल्ल्याच्या पूर्वेस वाहते. गाढी नदी पश्चिमेस आहे. पाताळगंगा नदी दक्षिणेस आहे.

इर्शाळगड व परिसर

इर्शाळगड हा प्रबळगडचा जुळा किल्ला मानला जातो. तो जवळच वसलेला आहे. तोही भग्नावस्थेत असून चढाई मध्यम कठीण आहे.

परिसरात कर्नाळा पक्षी अभयारण्य आहे. तिथे पक्ष्यांच्या अनेक जाती आढळतात. माथेरानचा परिसरही जवळ आहे.

उल्हास नदी किल्ल्याच्या पूर्वेस वाहते. नदीच्या खोऱ्यात गावे आणि शेती आहे. त्या दृश्यामुळे परिसर निसर्गरम्य दिसतो.

सध्याची स्थिती

किल्ला संरक्षित स्मारक म्हणून ओळखला जातो. तटबंदीचे काही भाग टिकून आहेत. आतील इमारती भग्नावस्थेत आहेत.

पर्यटकांची संख्या वाढल्याने कचरा साचतो. कलावंतीनवर अपघातांच्या घटना घडतात. सुरक्षिततेसाठी नियम आवश्यक आहेत.

पर्यटन हंगाम व काळजी

जून ते फेब्रुवारी हा काळ योग्य मानला जातो. पावसाळ्यात परिसर हिरवागार होतो. हिवाळ्यात दृश्य स्पष्ट दिसते.

उन्हाळ्यात उकाडा जास्त असतो. त्यामुळे पुरेसे पाणी सोबत न्यावे. कलावंतीनवर जाताना पकड असलेली पादत्राणे आवश्यक आहेत.

मुक्काम व सोयी

प्रबलमाची येथे मुक्कामाची चांगली सोय आहे. गावात खाद्यालये आणि छोटी निवासस्थाने आहेत. पावसाळ्यात आणि हिवाळ्यात मुक्कामासाठी गर्दी असते.

किल्ल्यावर मुक्काम करण्यासाठी मर्यादित आसरा मिळतो. पाण्याची सोय असल्याने त्रास होत नाही. रात्री थंडी जाणवते.

संदर्भ

1. Prabalgad - Wikipedia
2. महाराष्ट्र पर्यटन विभाग - किल्ले
3. रायगड जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण
5. महाराष्ट्र पर्यटन - माथेरान परिसर

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६