पोंगल

पोंगल हा तमिळनाडूतील चार दिवसांचा कापणीचा उत्सव आहे. तमिळ सौर दिनदर्शिकेनुसार थै महिन्याच्या पहिल्या दिवशी हा उत्सव सुरू होतो आणि ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेनुसार तो सामान्यतः १४ ते १७ जानेवारीदरम्यान येतो. सूर्यदेव, पृथ्वी आणि पशुधन यांचे आभार मानण्याचा हा उत्सव आहे. "पोंगल" या तमिळ शब्दाचा अर्थ "उकळणे" किंवा "ओसंडून वाहणे" असा असून उकळून ओसंडणारा तांदळाचा पदार्थ या सणाचे प्रतीक आहे. चार दिवसांत भोगी, सूर्य पोंगल, मात्तु पोंगल आणि कानुम पोंगल असे दिवस येतात. दुसऱ्या दिवशी मडक्यात दूध व तांदूळ उकळून देवाला अर्पण केले जाते आणि ते ओसंडणे हे शुभ लक्षण मानले जाते.

माहिती

तपशील	माहिती
प्रकार	कापणीचा उत्सव व सूर्योपासना
धार्मिक/सांस्कृतिक पार्श्वभूमी	तमिळ परंपरा; सूर्य, पृथ्वी व पशुधनाचे आभार
मुख्य महिना (तमिळ पंचांग)	थै महिन्याची पहिली तिथी
मुख्य महिना (ग्रेगोरियन)	सामान्यतः १४ ते १७ जानेवारी
कालावधी	चार दिवस
प्रमुख प्रदेश	तमिळनाडू; पुदुचेरी, आंध्र प्रदेश, कर्नाटक आणि तमिळ प्रवासी समुदाय
मुख्य विधी	कोलम, तांदूळ उकळणे, सूर्यपूजा, पशुधन पूजा, जल्लिकट्टू
प्रसिद्ध खाद्यपदार्थ	वेन पोंगल, चक्करै पोंगल, सुंदळ, वडई
चार दिवस	भोगी, सूर्य पोंगल, मात्तु पोंगल, कानुम पोंगल

उत्पत्ती व परंपरा

पोंगलची परंपरा संगम काळापर्यंत मागे जाते, असे संदर्भांत सांगितले जाते. त्या काळात या उत्सवाला थै नीराडल असे म्हटले जात असे आणि तो थै महिन्याच्या आगमनाचे स्वागत करणारा उत्सव होता. अविवाहित मुली काही काळ विशिष्ट व्रत पाळून शेतीच्या समृद्धीसाठी प्रार्थना करत असत, असेही नोंदवले जाते.

परंपरेनुसार पशुधनाच्या उत्पत्तीशी संबंधित एक कथा सांगितली जाते. शिवाने बसवा नावाच्या वृषभाला पृथ्वीवर पाठवून माणसांना दररोज स्नान व तेलमर्दन करण्याचा संदेश द्यायला सांगितले; मात्र बसवाने संदेश बदलून दररोज भोजन व महिन्यातून एकदा स्नान असे सांगितले. रागावलेल्या शिवाने त्याला पृथ्वीवरच राहून शेतीसाठी नांगर ओढण्याचा शाप दिला, असे सांगितले जाते. यामुळेच पोंगलमध्ये पशुधनाचा सन्मान केला जातो.

चार दिवसांचा उत्सव

पहिला दिवस भोगी. या दिवशी घरातील जुने व निरुपयोगी साहित्य जाळून टाकले जाते आणि नव्या सुरुवातीचे प्रतीक म्हणून ते साजरे केले जाते. संध्याकाळी अग्नीभोवती लोक एकत्र जमतात आणि पारंपरिक गाणी म्हणतात.

दुसरा दिवस सूर्य पोंगल किंवा थै पोंगल — हा उत्सवाचा सर्वांत महत्त्वाचा दिवस. सकाळी अंगणात कोलम रेखाटून मातीच्या नव्या मडक्यात दूध व तांदूळ उकळले जाते. दूध ओसंडून वाहू लागताच "पोंगलो पोंगल" असा जयघोष केला जातो आणि तो शुभ शकुन मानला जातो. तिसरा दिवस मात्तु पोंगल — पशुधनाची पूजा. गायी व बैलांना स्नान घालून, शिंगांना रंग लावून आणि गळ्यात घंटा बांधून त्यांचा सन्मान केला जातो.

चौथा दिवस कानुम पोंगल. या दिवशी कुटुंबे बाहेर फिरायला जातात, नातेवाइकांना भेटतात आणि विविध रंगांचे तांदळाचे पदार्थ तयार करून कावळ्यांना वाढतात; पूर्वजांच्या स्मरणाचे हे प्रतीक मानले जाते.

कोलम व घरसजावट

कोलम म्हणजे घरासमोरील जमिनीवर तांदळाच्या पिठाने काढलेली आकृती. स्त्रिया पहाटे उठून अंगण स्वच्छ करून गुंतागुंतीची भौमितिक रचना काढतात. कोलमचे स्वरूप प्रत्येक दिवशी बदलत जाते आणि त्यावर फुले, दिवे व पाने यांची सजावट केली जाते.

घरांची स्वच्छता, दारावर आंब्याच्या पानांचे तोरण, नवीन वस्त्रे आणि मातीचे दिवे हे उत्सवाचे अंग आहेत. गावांमध्ये मातीच्या भिंतींवर रंगीत चित्रे काढण्याचीही प्रथा आहे.

पशुधन व जल्लिकट्टू

मात्तु पोंगलच्या दिवशी जल्लिकट्टू हा पारंपरिक वृषभ-प्रकारचा खेळ आयोजित केला जातो. मदुरै, शिवगंगा व पुदुक्कोट्टई भागांत हा खेळ मोठ्या प्रमाणात होतो; वृषभाला वाडी वासल नावाच्या प्रवेशद्वारातून सोडले जाते आणि स्पर्धक त्याच्या कूबडीवर पकड मिळवण्याचा प्रयत्न करतात. दोन हजार वर्षांहून अधिक जुनी ही परंपरा स्थानिक वृषभ जातींच्या संवर्धनाशी जोडलेली आहे. सुरक्षेच्या कारणास्तव या खेळावर नियम व न्यायालयीन निर्बंधही लागू आहेत.

खाद्यसंस्कृती

सणाचे नाव दिलेला पदार्थ म्हणजे पोंगल. नव्या तांदळातून, मडक्यात दूध, गूळ व सुकामेवा घालून तो तयार होतो आणि देवाला अर्पण केल्यानंतर सर्वांना वाढला जातो. याला चक्करै पोंगल किंवा गोड पोंगल म्हणतात.

वेन पोंगल हा तांदूळ व मूगडाळीपासून बनवलेला खारट प्रकार आहे; त्यात मिरी, जिरे व काजू घातले जातात. सुंदळ, वडई, पायसम आणि विविध प्रकारचे लाडू हेही या दिवसांत तयार होतात. केळीच्या पानावर जेवण वाढण्याची परंपरा अनेक कुटुंबांमध्ये आढळते.

समांतर उत्सव व सामाजिक महत्त्व

पोंगलच्या काळात भारतातील अनेक भागांत कापणीचे उत्सव साजरे होतात. उत्तर भारतात मकर संक्रांती, पंजाबात लोहडी, आसाममध्ये माघ बिहू आणि गुजरातमध्ये उत्तरायण याच दिवसांत येतात. या सर्व उत्सवांचे मूळ सूर्याचे उत्तरेकडील प्रवास आणि हिवाळी पिकांची कापणी यात आहे.

पोंगल हा शेतकरी समाजाच्या कष्टाचा गौरव करणारा उत्सव मानला जातो. शहरांमध्येही मंदिरे, सांस्कृतिक संस्था आणि निवासी संकुलांमध्ये सामूहिक पोंगल तयार करून साजरा केला जातो. तमिळ प्रवासी समुदायांमुळे हा उत्सव आता भारताबाहेरही लोकप्रिय झाला आहे.

कोलमचे स्वरूप व अर्थ

कोलम हे तांदळाच्या पिठाने जमिनीवर काढलेले भौमितिक चित्र असते. स्त्रिया पहाटे उठून अंगण स्वच्छ करतात आणि बोटांनी पीठ सोडून रेषा काढतात. आज काही ठिकाणी रंगीत पावडर व चॉकचाही वापर होतो, पण पारंपरिक पद्धत तांदळाच्या पिठाचीच आहे.

पिठाच्या कोलममधून लहान कीटक व मुंग्यांना अन्न मिळते, हे पारंपरिक परंपरेचे सांगणे आहे. त्यामुळे कोलम हे सौंदर्याबरोबरच सहजीवनाचेही प्रतीक मानले जाते. दररोज सकाळी कोलम काढणे ही अनेक तमिळ कुटुंबांमधील नित्यपरंपरा आहे.

शेती, जलव्यवस्था व अन्नसुरक्षा

तमिळनाडूतील शेती कावेरी नदीच्या खोऱ्यावर आणि पारंपरिक तळ्यांवर (एरी) अवलंबून आहे. ईशान्य मोसमी पावसामुळे (ऑक्टोबर–डिसेंबर) भातशेतीसाठी पाणी उपलब्ध होते आणि त्यानंतर जानेवारीत कापणी होते. भात हे तमिळनाडूचे प्रमुख अन्नधान्य असून पोंगलचे मूळ त्यातच आहे.

या भागात ऊस, हळद, कापूस आणि भाजीपालाही घेतला जातो. कापणीच्या काळात शेतकरी नव्या धान्याचा पहिला भाग देवाला अर्पण करतात, ही परंपरा कृतज्ञतेचे प्रतीक मानली जाते.

पोंगल हा शेतकऱ्यांच्या कष्टाचा आणि निसर्गाच्या देणगीचा उत्सव असला तरी त्यात शहरी समाजही सहभागी होतो. अनेक कार्यालये व निवासी संकुलांमध्ये सामूहिक पोंगल तयार करून एकमेकांना वाढण्याची प्रथा पडली आहे.

पोंगलच्या काळात गावांमध्ये जत्रा भरतात आणि पारंपरिक खेळ, कुस्त्या व सांस्कृतिक कार्यक्रम होतात. मंदिरांमध्ये विशेष पूजा व अभिषेक केले जातात आणि सूर्यदेवाला नैवेद्य अर्पण केला जातो.

शाळांमध्ये कोलम स्पर्धा, पारंपरिक वेशभूषा स्पर्धा आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम होतात. ग्रामीण भागात पोंगलचे पदार्थ मातीच्या मडक्यातच शिजवले जातात आणि मडके उचंबळून वाहणे हे शुभ लक्षण मानले जाते.

तमिळनाडूबाहेर राहणाऱ्या तमिळ कुटुंबांमध्येही पोंगलची परंपरा जपली जाते. श्रीलंका, मलेशिया, सिंगापूर आणि इतर देशांत तमिळ समुदाय हा उत्सव साजरा करतात.

उत्सवाच्या काळात वाहतूक व सुरक्षेचे नियोजन केले जाते; जल्लिकट्टूच्या ठिकाणी वैद्यकीय पथके व पशुवैद्यकीय सहाय्य उपलब्ध असते.

पोंगल हा कृतज्ञतेचा सण म्हणूनही ओळखला जातो — अन्न देणाऱ्या सूर्य, पृथ्वी आणि पशुधनाचे आभार मानण्याची परंपरा यातून व्यक्त होते. सणाच्या निमित्ताने नवीन वस्त्रे खरेदी करणे आणि नातेवाइकांना भेटवस्तू देणे यांना महत्त्व आहे.

शहरी भागांत निवासी संकुलांची समिती व कार्यालये सामूहिक पोंगलचे आयोजन करतात आणि कर्मचाऱ्यांना गोड पोंगल वाढतात. तमिळनाडूतील अनेक घरे पोंगलच्या दिवशी आंब्याच्या पानांचे तोरण लावून सजवली जातात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६