मकर संक्रांती

मकर संक्रांती हा सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो आणि त्याचा उत्तरेकडील प्रवास म्हणजेच उत्तरायण सुरू होते, या घटनेशी जोडलेला हिंदू सण आहे. भारतभर हा दिवस वेगवेगळ्या नावांनी आणि वेगवेगळ्या पद्धतींनी साजरा होतो. इतर बहुतेक हिंदू सण चांद्रमासानुसार ठरत असले तरी मकर संक्रांती सौर गणनेनुसार येत असल्याने ती जवळपास दरवर्षी १४ जानेवारीला आणि अधिवर्षात १५ जानेवारीला येते. या दिवशी सूर्यदेवाची उपासना, पवित्र जलस्नान आणि तिळ-गुळाची देवघेव हे विधी सर्वत्र आढळतात. हा दिवस भारतभर कापणीच्या उत्सवाशीही जोडलेला असून प्रत्येक प्रदेशात त्याचे स्वरूप वेगळे आहे.

माहिती

खगोलीय आधार

हिंदू ज्योतिषात प्रत्येक महिन्यात सूर्याचे एका राशीतून दुसऱ्या राशीत होणारे संक्रमण असते. मकर संक्रांती हे ते संक्रमण आहे जेव्हा सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो. याच दिवसापासून उत्तरायण म्हणजे सूर्याचा उत्तरेकडील प्रवास सुरू मानला जातो आणि उत्तर गोलार्धात दिवस मोठे होऊ लागतात.

मकर संक्रांती मूळतः हिवाळी अयनांताचा उत्सव होता, असे अभ्यासक सांगतात. पृथ्वीच्या अक्षाच्या हळुवार फिरण्यामुळे आणि गणनापद्धतीतील फरकामुळे आज हिवाळी अयनांत आणि मकर संक्रांती यांच्या तारखा जुळत नाहीत. सौर गणनेमुळे या सणाची तारीख ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेत जवळपास स्थिर राहते; हे या सणाचे वैशिष्ट्य आहे.

उत्पत्ती व परंपरा

महाभारतात भीष्माचार्य मृत्यूशय्येवर असताना उत्तरायण सुरू होण्याची वाट पाहत होते, अशी कथा परंपरेनुसार सांगितली जाते. सूर्यदेवाची उपासना, दानधर्म आणि पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करणे हे या दिवसाचे पारंपरिक महत्त्व आहे. अनेक ग्रंथांमध्ये या दिवसाला दानासाठी पवित्र मुहूर्त मानले गेले आहे.

पौराणिक परंपरेत सूर्य हा आरोग्य व उर्जेचा स्रोत मानला जातो. त्यामुळे या दिवशी सूर्याला तिळ, गूळ, तांदूळ व फुले अर्पण करण्याची प्रथा आहे. शेतकरी वर्गासाठी हा दिवस नव्या हंगामाची सुरुवात दर्शवतो; हिवाळी पिके घरात येऊ लागल्याने कृतज्ञतेचा उत्सव साजरा होतो.

साजरा करण्याची पद्धत

सकाळी लवकर उठून स्नान करणे, सूर्याला जल व तिळ अर्पण करणे आणि घरातील देव्हाऱ्यात दिवा लावणे हे विधी सर्वत्र आढळतात. महाराष्ट्रात तिळगूळ वाटून "तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला" असे म्हणण्याची परंपरा आहे; यामागे वर्षभर कडू न बोलता गोड बोलण्याचा संकेत मानला जातो.

विवाहित स्त्रिया हळदी-कुंकू समारंभासाठी एकत्र येतात आणि एकमेकींना वाण देतात. नवविवाहित जोडप्याची पहिली संक्रांती विशेष उत्साहाने साजरी होते; त्यांना पतंग, फुले व मिठाई भेट देण्याची प्रथा आहे. अनेक कुटुंबांमध्ये या दिवशी नवीन वस्त्र परिधान करून देवदर्शनास जाणे हे नियोजित असते.

प्रादेशिक विविधता

गुजरातमध्ये या सणाला उत्तरायण म्हणतात आणि पतंगबाजी हा उत्सवाचा केंद्रबिंदू असतो. अहमदाबाद येथे दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय पतंग महोत्सव होतो आणि गुजरातमधील अनेक शहरांमध्ये गच्चीवरून पतंग उडवले जातात. महाराष्ट्रात हा दिवस तिळ संक्रांती म्हणून ओळखला जातो आणि तो सामाजिक सौहार्दाचा सण मानला जातो.

पंजाब आणि हरियाणामध्ये माघीच्या आधीच्या रात्री लोहडी साजरी होते; अग्नीभोवती फेर धरून गाणी म्हणण्याची आणि मूगफली, तिळ व रेवडी अर्पण करण्याची प्रथा आहे. पश्चिम बंगालमध्ये पौष संक्रांती किंवा पौष पर्वण साजरा होतो आणि नव्या तांदळापासून पिठे व पायस तयार केले जाते. आसाममध्ये माघ बिहू हा हिवाळी कापणीचा उत्सव आहे. नेपाळमध्ये माघे संक्रांतीला पवित्र नदीत स्नान व तिळाचे पदार्थ यांचे महत्त्व आहे. तमिळनाडूत याच काळात पोंगल हा चार दिवसांचा उत्सव साजरा होतो.

तीर्थक्षेत्रे आणि स्नान

मकर संक्रांतीला पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करणे पुण्यकारक मानले जाते. गंगासागर, प्रयागराज आणि हरिद्वार येथे मोठ्या संख्येने भाविक जमतात. प्रयागराज येथे माघ मेळ्याचे आयोजन होते; कुंभमेळा दर बारा वर्षांनी याच परिसरात भरतो. केरळमध्ये सबरीमाला येथे मकरविलक्कू याच काळात होतो आणि अय्यप्पा भक्तांची तीर्थयात्रा या दिवसांशी जोडलेली आहे.

या दिवशी दानधर्माला विशेष महत्त्व आहे. तीळ, गूळ, धान्य, वस्त्र आणि उष्ण कपडे दान करण्याची प्रथा अनेक भागांत आढळते. सूर्याची उपासना करताना आरोग्यासाठी प्रार्थना करणे आणि नव्या वर्षात कुटुंबाच्या कल्याणाची प्रार्थना करणे हे या विधीचे मुख्य अंग मानले जाते.

खाद्यसंस्कृती

तिळ आणि गूळ हे या सणाचे प्रमुख घटक आहेत. हिवाळ्यात तिळ शरीराला उष्णता देतो, अशी पारंपरिक समजूत आहे. तिळाचे लाडू, गुळाची पोळी, चिक्की, तिळ-गुळाची वडी आणि शेंगदाण्याचे लाडू हे पदार्थ घरोघरी तयार होतात.

महाराष्ट्रात संक्रांतीच्या दिवशी भाज्या, वांग्याचे भरीत आणि पुरणपोळीचे जेवण असते, असे अनेक कुटुंबांमध्ये आढळते. गुजरातमध्ये उंधियू आणि चिक्की यांसारखे पदार्थ बनवले जातात. पश्चिम बंगालमध्ये नारळ, खजूर गूळ आणि तांदळाच्या पिठाचे पदार्थ विशेष आहेत. उत्तर भारतात खिचडीचेही महत्त्व आहे; काही भागांत खिचडी पर्व असेही म्हटले जाते.

सणाच्या पदार्थांची देवघेव हा सामाजिक बंधाचा महत्त्वाचा भाग आहे. नवविवाहित जोडप्याला, नातेवाइकांना आणि शेजाऱ्यांना तिळगूळ व गुळाची पोळी देऊन शुभेच्छा देण्याची परंपरा आहे. काही ठिकाणी गोड पदार्थ तयार करून गरजूंना वाटले जातात.

सामाजिक व सांस्कृतिक महत्त्व

मकर संक्रांती हा शेती, हवामान आणि समाज यांना जोडणारा सण आहे. कापणीच्या हंगामाची सुरुवात, दिवस वाढण्याची निश्चिती आणि नव्या वर्षातील शुभ कार्यांची सुरुवात या तीन्ही अर्थांनी हा दिवस महत्त्वाचा मानला जातो. अनेक ठिकाणी या दिवशी नवीन व्यवसाय, बांधकाम किंवा शेतीच्या कामांची सुरुवात केली जाते.

या सणात सर्व समाजघटक सहभागी होतात आणि तो कोणत्याही एका पंथापुरता मर्यादित नाही. शहरी भागात पतंगबाजी, मैदानी खेळ आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम होतात; ग्रामीण भागात अग्नी, धान्य व पशुधन यांच्याभोवतीचे विधी अधिक प्रमाणात दिसतात. पक्ष्यांच्या रक्षणासाठी काचेचा मांजा वापरण्यास बंदी असल्याचे प्रबोधन अनेक राज्यांत केले जाते.

सौर दिनदर्शिका आणि इतर सणांशी संबंध

मकर संक्रांतीची तिथी पंचांगातील संक्रमणाच्या वेळेवर ठरते. सूर्याचे मकर राशीत होणारे संक्रमण ज्या दिवशी पडते त्या दिवशी सण साजरा केला जातो; म्हणूनच काही वर्षांत तो १४ जानेवारीला, तर अधिवर्षात १५ जानेवारीला येतो. प्रादेशिक पंचांगांनुसार दिवसाचे नाव किंवा सुट्टीचा दिवस थोडा बदलू शकतो.

या सणाच्या आसपास भारतात अनेक कापणी उत्सव एकत्र येतात. पंजाबात लोहडी, आसाममध्ये माघ बिहू, तमिळनाडूत पोंगल आणि केरळमध्ये मकरविलक्कू हे उत्सव जवळपासच्या दिवसांत साजरे होतात. या सर्व उत्सवांमागे हिवाळी पिकांची कापणी, सूर्याची उपासना आणि नव्या हंगामाचे स्वागत ही समान कारणे आहेत.

चांद्रमासावर आधारित सणांच्या तुलनेत सौर आधारित सणांची तारीख अधिक स्थिर असते. हा फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे, कारण एकाच वर्षात चांद्र सणांच्या तारखा मोठ्या प्रमाणात बदलतात, तर संक्रांतीचा दिवस जवळपास तसाच राहतो. सूर्य, पृथ्वी आणि तारे यांच्या गतीवर आधारित ही गणना भारतीय खगोलशास्त्राच्या परंपरेतील एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य मानले जाते.

संदर्भ

1. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — मकर संक्रांती
2. महाराष्ट्र पर्यटन विभाग — सण
3. गुजरात पर्यटन — उत्तरायण व पतंग महोत्सव
4. उत्सव पोर्टल, पर्यटन मंत्रालय — कापणीचे उत्सव
5. इन्क्रेडिबल इंडिया — सण व उत्सव

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६